Văn Miếu – Quốc Tử Giám được xây dựng năm 1070, dưới triều Lý, khi vua Lý Thánh Tông cho dựng Văn Miếu để thờ Khổng Tử. Sáu năm sau, năm 1076, triều đình lập Quốc Tử Giám. Hai mốc này được ghi trong hồ sơ di tích của Cục Di sản văn hóa. Quần thể hiện nay là di tích quốc gia đặc biệt, và 82 bia tiến sĩ trong đó vừa là Bảo vật quốc gia, vừa có tên trong Chương trình Ký ức Thế giới của UNESCO.
Bài này đi qua ba lớp: lịch sử hình thành, bố cục năm khu từ cổng vào đến nhà Thái Học, và 82 tấm bia đặt trên lưng rùa đá. Các danh hiệu được ghi đúng tên và năm theo trang chính thức.
Văn Miếu được xây dựng năm nào, dưới triều đại nào
Theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa, năm 1070 Lý Thánh Tông cho dựng Văn Miếu, đắp tượng Khổng Tử, Chu Công, tứ phối và vẽ tượng thất thập nhị hiền (bảy mươi hai người hiền). Năm 1076, triều đình cho lập Quốc Tử Giám. Như vậy Văn Miếu ra đời trước, là nơi thờ; Quốc Tử Giám ra đời sau, là nơi học.
Những công trình nhìn thấy hôm nay thuộc nhiều thời kỳ khác nhau. Cũng theo Cục Di sản văn hóa, Khuê Văn các là một lầu vuông hai tầng, tám mái, dựng năm 1805; nhà Thái Học được dựng lại trong các năm 1998–2000. Đọc Văn Miếu vì thế là đọc một quần thể được bồi đắp qua gần một nghìn năm, không phải một công trình giữ nguyên từ thời Lý.
Ngày 10/5/2012, Thủ tướng Chính phủ quyết định xếp hạng Văn Miếu – Quốc Tử Giám là di tích quốc gia đặc biệt, theo Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội.
Bố cục năm khu: đi từ cổng vào đến nhà Thái Học
Theo Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội, bên trong quần thể có tường ngăn ra làm năm khu, nối tiếp nhau theo một trục:
- Khu thứ nhất: từ cổng chính Văn Miếu Môn đến cổng Đại Trung Môn.
- Khu thứ hai: từ Đại Trung Môn vào đến Khuê Văn các.
- Khu thứ ba: hồ Thiên Quang Tỉnh, nghĩa là giếng soi ánh mặt trời, hình vuông; hai bên hồ là khu nhà bia tiến sĩ.
- Khu thứ tư: khu trung tâm, kiến trúc chủ yếu của Văn Miếu, gồm hai tòa song song nối tiếp: Bái đường ở ngoài, Thượng cung ở trong.
- Khu thứ năm: khu Thái Học.
Phía trước quần thể còn có Hồ Văn. Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội ghi hồ rộng 12.297 m² và trước đây giữa hồ có gò Kim Châu. Cách đi qua từng lớp cổng, từng khoảng sân rồi mới tới nơi thờ là điều làm Văn Miếu khác một ngôi đền thông thường: không gian được dàn ra để người đến chậm lại.
82 bia tiến sĩ: ghi tên ai, dựng khi nào
Theo trang về bia đề danh tiến sĩ của Cục Di sản văn hóa, Văn Miếu – Quốc Tử Giám hiện còn 82 bia, ghi rõ họ tên, quê quán của khoảng 1.300 người đỗ đại khoa. Con số chính xác không thống nhất giữa các nguồn: trang này và trang tương ứng của Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội ghi 1.304 người, nhưng phần chia nhỏ ngay sau đó (85 trạng nguyên, bảng nhãn, thám hoa; 283 hoàng giáp; 939 tiến sĩ) cộng lại thành 1.307; trang hồ sơ di tích của Cục Di sản văn hóa và trang di tích của Sở ghi 1.305; bài của TS Sim Sang Joon trên Hànộimới ghi 1.307. Tấm có niên đại sớm nhất được dựng năm 1484, đời Lê Thánh Tông, ghi khoa thi năm 1442; tấm muộn nhất dựng năm 1780. Trang của UNESCO ghi cùng khung thời gian: bia dựng giữa năm 1484 và 1780 để ghi các khoa thi tổ chức từ năm 1442 đến năm 1779.
Theo phong cách nghệ thuật, Cục Di sản văn hóa chia 82 bia thành ba loại:
| Loại | Số bia | Năm dựng |
|---|---|---|
| Loại I | 14 | 1484–1536 |
| Loại II | 25 | 1653 |
| Loại III | 43 | 1717–1780 |
Số khoa thi thực tế nhiều hơn số bia còn lại. Bài của SGGP năm 2011 ghi từ năm 1442 đến năm 1779 có 124 khoa thi tiến sĩ, trong khi hiện chỉ còn 82 bia. Nói cách khác, bộ bia là phần còn giữ được của một hệ thống ghi danh lớn hơn.
Tấm bia năm 1484 ghi khoa thi năm 1442 mang câu văn sau, theo bản dịch tiếng Việt được Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội dẫn:
“Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh rồi lên cao, nguyên khí suy thì thế nước yếu rồi xuống thấp”
Danh hiệu UNESCO: Ký ức Thế giới, hai cấp
82 bia tiến sĩ được UNESCO ghi danh ở hai cấp, với hai mốc năm khác nhau:
- Năm 2010, cấp khu vực: Ủy ban Chương trình Ký ức Thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương ghi danh 82 bia đá các khoa thi tiến sĩ triều Lê sơ – Mạc – Lê Trung Hưng vào Danh mục Ký ức Thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương, theo Cục Di sản văn hóa. Trang của Ủy ban Ký ức Thế giới châu Á – Thái Bình Dương ghi năm ghi danh 2010. Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội ghi ngày 9/3/2010.
- Năm 2011, cấp thế giới: trang chính thức của UNESCO về hồ sơ Stone Stele Records of Royal Examinations of the Le and Mac Dynasties (1442–1779) ghi năm đăng ký (Registration Year) là 2011.
Các nguồn báo chí ghi tháng của đợt năm 2011 không giống nhau, nên bài này chỉ ghi năm theo trang UNESCO.
Ngoài danh hiệu UNESCO, 82 bia còn được công nhận là Bảo vật quốc gia. Cục Di sản văn hóa đưa tin lễ công bố quyết định công nhận Bảo vật quốc gia diễn ra sáng 23/11/2015, và gọi đây là những bản tư liệu gốc duy nhất hiện còn ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Theo Công an Nhân dân, việc công nhận diễn ra vào tháng 1/2015.
Rùa đội bia có ý nghĩa gì
Mỗi tấm bia đặt trên lưng một con rùa đá. Trong bài trên Hànộimới, tác giả Sim Sang Joon viết rằng rùa là một trong tứ linh của Việt Nam cùng long, lân, phụng, và là con vật tượng trưng cho sức sống trường thọ. Đặt bia lên lưng rùa thể hiện mong muốn tên tuổi các tiến sĩ khắc trên đó sẽ mãi mãi vang danh. Bài của SGGP cũng gọi rùa đá là biểu tượng của sự bất tử.
Rùa không giống nhau giữa các thời kỳ. Trang UNESCO ghi rằng bia mỗi thời kỳ khác nhau ở thiết kế, hoa văn, đế rùa và kiểu chữ Hán khắc trên bia, và chính những khác biệt đó giữ tính nguyên bản của bia. Cục Di sản văn hóa mô tả rùa đế của bia loại II được tạc đơn sơ nhưng khỏe mạnh, mang cái đẹp của những phác thảo.
Bài trên Hànộimới cũng ghi lại thói quen sờ đầu rùa cầu đỗ đạt của người đi thi, khiến đầu rùa trở nên nhẵn bóng. Chi tiết này cho thấy bia vẫn là hiện vật sống trong đời sống, đồng thời là tư liệu gốc cần được giữ gìn. Rùa và ba linh vật còn lại được kể riêng trong bài tứ linh: long, lân, quy, phụng trong mỹ thuật Việt.
Nhận diện nhanh Văn Miếu – Quốc Tử Giám
- Năm xây: Văn Miếu 1070 (Lý Thánh Tông); Quốc Tử Giám 1076.
- Bố cục: năm khu nối tiếp, từ Văn Miếu Môn đến nhà Thái Học; phía trước là Hồ Văn.
- Khuê Văn các: lầu vuông hai tầng, tám mái, dựng năm 1805.
- Bia tiến sĩ: 82 bia, dựng từ 1484 đến 1780, ghi các khoa thi 1442–1779.
- Danh hiệu: di tích quốc gia đặc biệt (2012); 82 bia là Bảo vật quốc gia (công bố 2015); Ký ức Thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương (2010) và cấp thế giới (2011).
Từ tư liệu đến graphic
Văn Miếu cho thiết kế đương đại một bộ hình rất rõ: lầu tám mái với ô cửa tròn của Khuê Văn các, mặt nước vuông của Thiên Quang Tỉnh, hàng bia đá xếp đều trên lưng rùa. Chúng đều mang một tinh thần chung là trân trọng việc học. Khi mượn chất liệu, điều nên giữ là sự điềm tĩnh và trật tự của không gian này. Những biểu tượng văn hóa khác được lưu trong kho lưu trữ Teeworld. Các bộ sưu tập áo hiện có của Teeworld được tập hợp ở trang bộ sưu tập.
Câu hỏi thường gặp
Văn Miếu – Quốc Tử Giám được xây dựng năm nào?
Văn Miếu được dựng năm 1070, Quốc Tử Giám được lập năm 1076, theo Cục Di sản văn hóa.
Văn Miếu được xây dựng dưới triều đại nào?
Triều Lý, dưới thời vua Lý Thánh Tông.
Văn Miếu có bao nhiêu bia tiến sĩ?
Hiện còn 82 bia, dựng từ năm 1484 đến năm 1780, ghi tên khoảng 1.300 người đỗ đại khoa. Các trang của Cục Di sản văn hóa ghi 1.304 hoặc 1.305 người, còn Hànộimới ghi 1.307; phần chia nhỏ theo học vị trên trang bia của Cục cộng lại là 1.307.
Bia tiến sĩ Văn Miếu được UNESCO công nhận năm nào?
Năm 2010 ở cấp khu vực châu Á – Thái Bình Dương và năm 2011 ở cấp thế giới, trong Chương trình Ký ức Thế giới.
Vì sao bia tiến sĩ đặt trên lưng rùa?
Rùa là một trong tứ linh, tượng trưng cho sự trường thọ; đặt bia lên lưng rùa thể hiện mong muốn tên tuổi người đỗ được lưu truyền mãi.
Nguồn tham khảo
- Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật Văn Miếu - Quốc Tử Giám - Cục Di sản văn hóa
- Bia Đề danh tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám (Hà Nội) - Cục Di sản văn hóa
- Công bố Quyết định công nhận bảo vật quốc gia 82 Bia Tiến sĩ - Cục Di sản văn hóa
- Stone Stele Records of Royal Examinations of the Le and Mac Dynasties (1442-1779) - UNESCO Memory of the World
- Stone Stele Records of Royal Examinations (2010) - Memory of the World Committee for Asia and the Pacific
- Văn Miếu - Quốc Tử Giám - Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội
- Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật Văn Miếu - Quốc Tử Giám - Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội
- Bia Đề danh tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám - Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội
- Công nhận là Bảo vật Quốc gia 82 bia tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám - Công an Nhân dân
- UNESCO recognizes doctoral steles as ‘Memory of the World’ - SGGP English Edition
- Rùa đá ở Văn Miếu và người Việt (Sim Sang Joon) - Báo Hànộimới
Biên tập: Teeworld Editorial. Minh họa: Teeworld Studio.
