Teeworld Editorial
24 tháng 9, 2026
TỪ CỬA HÀNG
Áo graphic lấy cảm hứng từ văn hóa và đời sống Việt Nam
ĐỌC THÊM
Tư liệu văn hóa
Một pho tượng đá trên núi Sam, chín cô gái khiêng tượng xuống núi và ba giả thuyết về gốc pho tượng. Bài tách truyền thuyết khỏi nghiên cứu, kể lịch sử miếu Bà và lễ hội vía Bà Chúa Xứ núi Sam được UNESCO ghi danh năm 2024.
Tư liệu văn hóa
Hầu đồng, hay lên đồng, là nghi lễ trung tâm của thờ Mẫu Tam phủ. Bài giải thích một buổi hầu diễn ra thế nào, giá đồng là gì, chầu văn dẫn dắt ra sao, trang phục khăn chầu áo ngự và các quan điểm có nguồn về câu hỏi mê tín.
Cá Ông là cách ngư dân ven biển miền Trung và Nam Bộ gọi cá voi, loài được họ tôn là vị thần hộ mệnh trên biển. Tục thờ cá Ông gắn với ba thứ: lăng Ông (còn gọi là vạn hay dinh) nơi giữ xương cá, nghi thức an táng khi cá Ông chết dạt vào bờ, và lễ hội Nghinh Ông rước thần từ biển về làng. Theo VietnamPlus, tục này phổ biến ở các tỉnh ven biển từ Quảng Bình trở vào đến Hà Tiên.
Nhiều lễ Nghinh Ông đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, mỗi lễ hội có quyết định riêng. Bài này tách phần truyền thuyết khỏi phần tư liệu: cá Ông cứu thuyền là niềm tin của ngư dân, còn sắc phong, bộ xương trong lăng và các quyết định ghi danh là những thứ có thể kiểm chứng.
Theo bài của Bảo tàng tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, ngư dân tôn kính cá Ông vì cho rằng loài cá này hiền, không làm hại người. Truyện kể rằng khi thuyền gặp bão, cá Ông đưa lưng nâng thuyền hoặc dìu người gặp nạn vào bờ. Đây là niềm tin được truyền miệng trong cộng đồng làng chài, không phải một sự kiện được ghi nhận cụ thể.
Cách gọi tôn kính đi kèm với các danh xưng thần. Bài báo về Cần Giờ gọi đối tượng thờ là Thần Nam Hải (cá Voi). Bảo tàng Bà Rịa – Vũng Tàu dùng các tên Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân tôn thần, Nam Hải Tướng Quân hay thần Cá ông Voi. Chữ “Ông” ở đây là kính ngữ, giống cách người Việt gọi những đối tượng vừa đáng sợ vừa đáng kính.
Bảo tàng tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu viết rằng tục thờ Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân tôn thần vốn là tín ngưỡng của người Chăm ở ven biển miền Trung từ hàng ngàn năm trước. Theo thần thoại Chăm được bài này dẫn, cá voi là hóa thân của Cha Ailva, được đồng nhất với thần Pô Riack.
Đây là cách giải thích do một bảo tàng địa phương trình bày, dựa trên thần thoại. Nguồn này không đưa ra niên đại cụ thể cho thời điểm người Việt tiếp nhận tục thờ, nên bài này chỉ ghi nhận hướng giải thích đó, không gán cho nó một mốc năm.
Câu chuyện phổ biến nhất kể rằng Nguyễn Ánh từng được cá Ông cứu trên biển, nên khi lên ngôi vua Gia Long đã phong cá Ông là Nam Hải Cự tộc Ngọc lân. Nghiên cứu của Dương Thị Anh trên Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật (số 414, tháng 12/2018) có nhắc truyền thuyết này. Nhưng khi khảo sát các đạo sắc thực tế, bài viết ghi rằng sắc phong của triều đình cho cá Ông hiện chỉ thấy ở triều Nguyễn, từ thời Minh Mạng đến Khải Định.
Đạo sắc sớm nhất trong khảo sát này đề ngày 24 tháng 9 năm Minh Mạng thứ 3 (1822). Các sắc được khảo sát nằm ở Phú Yên, Khánh Hòa, Bình Thuận và Bà Rịa – Vũng Tàu (tên tỉnh tại thời điểm nghiên cứu), trải từ năm 1822 đến năm 1924. Tác giả viết thận trọng: thần hiệu này được cho là xuất hiện ít nhất từ thời Gia Long, nhưng đến nay chưa thấy bản thần sắc nào có niên đại đó ở miền Trung và miền Nam. Bảo tàng tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu nói thẳng hơn: chuyện vua Gia Long phong thần tạ ơn là chuyện người đời sau đặt ra. Bảo tàng cũng gọi một đạo sắc năm 1825 đời Minh Mạng ở đình Lý Nhơn (TP.HCM) là sắc phong Nam Hải Tướng Quân sớm nhất của nhà Nguyễn, khác mốc 1822 trong khảo sát của Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật; hai nguồn dựa trên hai tập tư liệu khác nhau.
Bảo tàng Bà Rịa – Vũng Tàu cũng ghi vua Minh Mạng phong cá Ông là Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân tôn thần, kèm mỹ tự Từ tế chi thần.
Ngư dân gọi việc cá Ông chết dạt vào bờ là “lụy”. Theo Bảo tàng tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, người đầu tiên gặp xác cá Ông được xem như con trai trưởng, đứng ra chủ tang và để tang như cha mẹ mình mất. Xác cá được an táng; ba bốn năm sau, người ta bốc lên, dùng rượu rửa sạch xương, gọi là ngọc cốt, rồi đặt trong hòm tại nơi thờ.
Tục này giải thích vì sao lăng Ông thường giữ xương cá thật chứ không chỉ có bài vị. Ở Sông Đốc, hồ sơ của Cục Di sản văn hóa kể rằng theo lời ngư dân, ngày 15/7/1925, sau một đêm bão, có xác cá Ông dạt vào bờ và được đưa vào thờ. Năm 1943 lăng bị tàu Pháp bắn cháy; năm 1960 lăng được dời khỏi Vàm Sông Đốc vì lý do an ninh.
Nơi thờ cá Ông có nhiều tên: lăng, vạn, dinh. Vài nơi tiêu biểu theo các nguồn đã mở:
Nghinh Ông nghĩa là rước Ông. Phần chính thường là đoàn thuyền ra biển rước kiệu Ông, rồi về lăng làm lễ tế. Hồ sơ lễ hội ở Trần Đề của Cục Di sản văn hóa gọi ngày 21 tháng Ba là lễ rước kiệu Ông ra biển, tức nghi thức Nghinh Ông (rước Ông); đoàn rước tiến về cửa biển cách vạn chài khoảng 2 km thì dừng lại làm lễ nghinh Ông, cầu cho mưa thuận gió hòa, ngư dân được mùa bội thu. Hồ sơ Sông Đốc liệt kê các nghi thức Nghinh Ông, Tế Tiền Hiền, Chánh Tế và Tống Ôn.
Bảng dưới đây ghi bốn lễ hội Nghinh Ông đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, theo các nguồn đã mở; đây không phải danh sách đầy đủ các di sản liên quan tới tục thờ cá Ông. Đây là danh hiệu cấp quốc gia, không phải danh hiệu UNESCO. Lịch âm trong bảng lấy theo nguồn được dẫn; ngày cụ thể từng năm do địa phương công bố và có thể khác.
| Lễ hội | Thời gian (âm lịch) | Ghi danh | Nguồn |
|---|---|---|---|
| Nghinh Ông Cần Giờ (TP.HCM) | Khoảng 14–16 tháng 8, chính hội 16/8 | Năm 2013 | VOV, Thanh Niên |
| Nghinh Ông Trần Đề | 21 tháng 3 (lễ rước) | Quyết định 446/QĐ-BVHTTDL ngày 29/01/2019 | Cục Di sản văn hóa |
| Nghinh Ông Sông Đốc (Cà Mau) | 15–16 tháng 2 | Quyết định 600/QĐ-BVHTTDL ngày 03/02/2021 | Cục Di sản văn hóa |
| Nghinh Ông Thắng Tam (Vũng Tàu) | 16–18 tháng 8 (theo VietnamPlus 2023) | Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công bố quyết định ghi danh tháng 2/2023; trao quyết định tại địa phương 30/9/2023 | Báo Điện tử Chính phủ, VietnamPlus |
Với hai lễ chưa có hồ sơ của Cục Di sản văn hóa trong bài, danh hiệu được đối chiếu với nguồn chính thức: Báo Điện tử Chính phủ (20/2/2023) ghi Lễ hội Nghinh Ông, phường Thắng Tam, thành phố Vũng Tàu, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu trong 14 di sản vừa được ghi danh; VOV ghi Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2013, và lễ năm 2025 diễn ra ngày 14–16 tháng Tám âm lịch.
Thị trấn, huyện, tỉnh trong các hồ sơ là tên tại thời điểm ghi danh: lễ Trần Đề được ghi thuộc thị trấn Trần Đề, huyện Trần Đề, tỉnh Sóc Trăng; lễ Sông Đốc thuộc thị trấn Sông Đốc, huyện Trần Văn Thời, tỉnh Cà Mau; lễ Thắng Tam thuộc phường Thắng Tam, thành phố Vũng Tàu, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu. Cấp huyện đã kết thúc hoạt động từ ngày 1/7/2025 và nhiều địa danh khác cũng đã đổi, nên bài chỉ ghi tên mới khi có nguồn: Tạp chí điện tử Văn hóa và Phát triển ghi lễ năm 2026 tổ chức tại Lăng Ông Nam Hải, xã Trần Đề (thành phố Cần Thơ); VOV ghi lễ Cần Giờ năm 2025 diễn ra tại xã Cần Giờ, TP.HCM; Thanh Niên ghi Thắng Tam nay thuộc phường Vũng Tàu, trước đây thuộc tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu.
Với Cần Giờ, Thanh Niên tháng 9/2026 ghi lại tranh luận về việc đổi tên gọi lễ hội thành “Lễ hội Nghinh Ông - TP.HCM năm 2026 tại xã Cần Giờ”, trong khi tên đã được ghi danh năm 2013 là Lễ hội Nghinh Ông Cần Giờ. Cùng bài cho biết lễ năm 2026 dự kiến diễn ra ngày 14–16 tháng 8 âm lịch, ngày hội chung là 16/8, và Long Hòa, Thạnh An cũng có lăng Ông và lễ Nghinh Ông riêng.
Bỏ qua lớp thần thoại, tục thờ cá Ông cho thấy một cách ứng xử với biển. Cục Di sản văn hóa mô tả lễ Nghinh Ông Sông Đốc là lễ cầu ngư, cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa. Ở Trần Đề, lễ hội đánh dấu bắt đầu một mùa biển mới. Nghĩa là nghi lễ gắn chặt với lịch nghề: trước khi ra khơi, cả làng cùng làm một việc chung.
Tục an táng cá Ông cũng là một cách giữ ký ức. Mỗi bộ xương trong lăng là dấu vết của một lần cá dạt vào bờ, được làng ghi nhớ bằng tang lễ và ngày vía. Với Vạn Thủy Tú, hơn 100 bộ xương xếp lớp trong tẩm thờ là một kho tư liệu về quan hệ giữa ngư dân và loài vật lớn nhất của biển.
Cá Ông mang sẵn những hình ảnh rất mạnh cho thiết kế đương đại: lưng cá nhô lên giữa sóng, đoàn thuyền kết cờ trong lễ rước, bộ xương dài nằm trong tẩm thờ. Điều nên giữ khi mượn chất liệu này là đúng tinh thần gốc, vì cá Ông vẫn đang được thờ và lễ Nghinh Ông vẫn diễn ra mỗi năm. Hình ảnh biển và tín ngưỡng làng chài được lưu cùng những câu chuyện khác trong kho lưu trữ Teeworld. Các bộ sưu tập áo hiện có của Teeworld được tập hợp ở trang bộ sưu tập.
Là cách ngư dân gọi cá voi. Ở Vạn Thủy Tú, tài liệu năm 2003 của Đào Tấn Hỗ (Viện Hải dương học Nha Trang), được VnExpress dẫn, xác định bộ xương lớn đang trưng bày thuộc loài Balaenoptera physalus, tức cá voi vây (fin whale). Theo NOAA Fisheries, đây là loài khác với cá voi xám (gray whale, Eschrichtius robustus).
Là khi cá Ông chết dạt vào bờ. Người đầu tiên gặp xác cá đứng chủ tang như con trai trưởng; vài năm sau xương được bốc, rửa bằng rượu và đưa vào lăng thờ.
Mỗi nơi một khác, tính theo âm lịch, và lịch cụ thể do địa phương công bố hằng năm. Theo các nguồn trong bài: Cần Giờ khoảng 14–16 tháng 8, chính hội 16/8 (VOV 2025, Thanh Niên 2026); Thắng Tam 16–18 tháng 8 (VietnamPlus 2023); Trần Đề lễ rước ngày 21 tháng 3; Sông Đốc 15–16 tháng 2.
Không chỉ có một Lăng Ông Nam Hải. Các nguồn trong bài nhắc ít nhất hai nơi: lăng ở Trần Đề, nơi thờ hài cốt cá Ông từ năm 1983 theo hồ sơ Cục Di sản văn hóa, nay thuộc xã Trần Đề, thành phố Cần Thơ; và lăng ở Cần Thạnh, Cần Giờ (TP.HCM), theo Thanh Niên.
Không. Các lễ Nghinh Ông trong bài được ghi vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của Việt Nam, mỗi lễ hội theo một quyết định riêng.
Biên tập: Teeworld Editorial. Minh họa: Teeworld Studio.
Tư liệu văn hóa
Mỗi làng Việt một vị thần: có làng thờ thần núi, có làng thờ anh hùng chống giặc, có làng thờ tổ nghề. Bài giải thích Thành hoàng làng là ai, sắc phong và thần tích, vì sao Thành hoàng ngự ở đình, và chuyện thành hoàng hay thần hoàng.
