Tứ linh là những con gì? Long lân quy phụng

Tứ linh là bốn linh vật long, lân, quy, phụng, tức rồng, lân (còn gọi là ly hay kỳ lân), rùa và phượng. Đây là bộ hình tượng chung của văn hóa phương Đông, và ở Việt Nam chúng xuất hiện dày đặc trên mái đình, cửa chùa, bia đá, đồ gốm cho đến trang phục cung đình.

Mỗi con mang một lớp nghĩa riêng: rồng gắn với vương quyền và sức sinh sôi, lân với điềm lành và lòng nhân, rùa với sự trường tồn, phượng với hoàng hậu và thời thái bình. Trong bốn con, chỉ rùa là con vật có thật; ba con còn lại là sinh vật tưởng tượng, được ghép từ đặc điểm của nhiều loài. Bài này đi qua từng linh vật, cách nhận ra chúng trên di tích, và một câu hỏi hay bị nhầm: lân và nghê có phải là một?

Minh họa tứ linh - Teeworld Studio — Minh họa: Teeworld Studio. Khi chia sẻ lại, vui lòng ghi nguồn TEEWORLD.VN.

Tứ linh là những con gì

Tên gọi tứ linh có nhiều cách viết tùy vùng và tùy tài liệu: long, lân, quy, phụng hay long, ly, quy, phượng. Theo GS Ngô Đức Thịnh, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa Dân gian, được Tuổi Trẻ dẫn lời, rùa là một trong tứ linh của văn hóa phương Đông cùng với long, ly và phượng. Trên trang của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, TS Trần Đức Anh Sơn viết rồng và phượng là hai linh vật trong tứ linh (long, lân, qui, phụng).

Vì là bộ hình tượng chung của nhiều nước Đông Á, tứ linh ở Việt Nam không phải một sáng tạo riêng. Cái riêng nằm ở cách nghệ nhân Việt tạo hình từng con qua mỗi thời kỳ và ở những nơi chúng được đặt vào: mái đình làng, bệ bia, lư hương.

Long: linh vật đứng đầu

Rồng thường được kể đầu tiên trong tứ linh. TS Trần Đức Anh Sơn dẫn sách Thuyết văn giải tự: trong 389 loài bò sát có vảy thì rồng là loài đứng đầu. Ông viết rồng là biểu tượng của sự sinh sôi mạnh mẽ, của phương Đông và mùa xuân, được suy tôn là biểu tượng của vương quyền và mang yếu tố dương.

Ở Việt Nam, hình rồng đổi khác rõ rệt qua từng triều đại, từ thân trơn mềm mại đến uy nghi, có quy chế số móng. Trên nóc mái đình, rồng hay xuất hiện thành cặp chầu vào giữa, như mô típ lưỡng long triều nguyệt nói ở phần dưới.

Lân: điềm lành và lòng nhân

Lân, hay kỳ lân, là linh vật của điềm lành. Theo bài viết của Đặng Văn Dự trên Đại biểu Nhân dân, kỳ lân báo hiệu điềm lành và là biểu tượng của sự trường thọ. Nó mang phẩm chất của một con vật nhân từ: tránh giẫm lên côn trùng, không phá cỏ mềm dưới chân, không ăn thịt hay làm hại con vật nào.

Về tạo hình, cùng bài viết mô tả kỳ lân có đầu nửa rồng nửa thú, đôi khi chỉ có một sừng, thân đôi khi phủ vảy cá; nó là con vật ghép từ nhiều loài như sừng nai, tai chó, mũi sư tử. Kỳ lân hay được đắp trên bình phong của chùa, đền, miếu.

Lân và nghê: phân biệt thế nào cho thận trọng

Ở đình chùa Việt, rất nhiều con vật ngồi canh cửa được gọi chung là lân, nhưng giới nghiên cứu mỹ thuật thường tách riêng một linh vật khác: con nghê. Bài trên Sài Gòn Giải Phóng nêu điểm phân biệt dễ nhớ: nghê có móng vuốt, còn kỳ lân có móng guốc. Nhà sử học Lê Văn Lan được dẫn lời cho rằng con chó là nguồn gốc tạo hình của nghê. Bài trên Đại biểu Nhân dân bổ sung: nghê mình không lớn, không có sừng, chân ngắn, có móng vuốt, không có vảy ở thân, dáng tinh nghịch, vui tươi.

Nhưng ranh giới không phải lúc nào cũng rõ. Theo VietnamPlus, nhà nghiên cứu Trần Hậu Yên Thế chia nghê thành bốn dạng: khuyển nghê, sư tử nghê, long nghê và kỳ lân nghê, trong đó kỳ lân nghê có thân phủ vảy. Bài trên Đại biểu Nhân dân cũng dẫn lời học giả L. Cadière, người từng ghi nhận có con vật người Việt gọi là kỳ lân nhưng rõ ràng không phải kỳ lân thực sự, trông giống sư tử hơn. Theo Sài Gòn Giải Phóng, đến thời Nguyễn, trong lăng tẩm và kiến trúc cung đình, nghê dần được thay bằng kỳ lân.

Vì vậy, cách an toàn là mô tả con vật theo đặc điểm nhìn thấy (có sừng không, móng vuốt hay móng guốc, có vảy không) thay vì vội gọi tên. Năm 2014, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam phối hợp Bảo tàng Nam Định mở trưng bày "Hình tượng sư tử và nghê trong nghệ thuật điêu khắc cổ Việt Nam" với khoảng 60 hiện vật từ thời Lý đến Nguyễn, theo Tuổi Trẻ. Giám đốc bảo tàng khi đó, ông Phan Văn Tiến, nói mục đích là để người xem "phân biệt được rõ ràng các linh vật Việt và linh vật ngoại lai".

Quy: con vật có thật duy nhất

Rùa là linh vật gần gũi nhất vì ai cũng từng thấy nó ngoài đời. GS Ngô Đức Thịnh cho rằng rùa mang ý nghĩa trường tồn, sống lâu, mãi mãi. Trong đền chùa, rùa hay xuất hiện ở hai dạng: rùa đội hạc, biểu tượng điều hòa âm dương và vững bền; và rùa đội bia đá, như bia tiến sĩ ở Văn Miếu Quốc Tử Giám, với ý nghĩa tên người đỗ đạt được ghi lại lâu dài.

Văn Miếu là ví dụ rõ nhất. Theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, có 82 tấm bia tương ứng 82 khoa thi từ năm 1442 đến 1779; tấm đầu tiên được dựng năm 1484 thời Lê Thánh Tông. Tất cả bia đều đặt trên lưng rùa, và rùa cũng được tạo dáng theo một phong cách chung: to, đậm, chắc khỏe. Ngày 9/3/2010 tại Ma Cao, các bia tiến sĩ này được công nhận là di sản tư liệu trong Chương trình Ký ức Thế giới của UNESCO khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Dân gian có câu ca dao được Ban Tôn giáo - Dân tộc TP Cần Thơ dẫn lại: "Thương thay thân phận con rùa / Ở đình đội hạc ở chùa đội bia". Câu ca vừa nói đúng vị trí của rùa trong kiến trúc, vừa cho thấy người Việt nhìn linh vật bằng con mắt rất đời thường.

Phụng: phượng của hoàng hậu và thời thái bình

Phượng là linh vật của mặt trời, phương Nam và mùa hạ, theo TS Trần Đức Anh Sơn. Phượng biểu thị yếu tố âm và là biểu tượng của hoàng hậu; theo truyền thuyết, loài chim này chỉ xuất hiện vào lúc thái bình, thịnh trị. Một bài tổng hợp trên trang Bảo tàng Lịch sử Quốc gia gọi phượng là chúa tể của 360 loài chim, với 5 màu sắc tượng trưng cho năm đức tính.

Hình phượng cũng thay đổi theo thời. Theo bài tổng hợp này, phượng trên gạch lát nền thời Đinh – Tiền Lê ở Trường Yên (Ninh Bình) có cổ dài, mỏ quặp gần giống mỏ vẹt, đuôi dài gồm nhiều tua dải họp thành chùm, hai cánh xòe rộng như đang bay lượn. Sang thời Lý, phượng trên thành bậc chùa Bà Tấm và chùa Lạng đứng múa trên đài sen, chân dài như chân hạc, đuôi gồm nhiều tua lông kết thành chùm; phượng chầu trên bia chùa Diên Phúc (Hưng Yên, 1157) có mỏ dài và quặp kiểu mỏ vẹt. Những hình phượng sớm thời Trần vẫn để đuôi chùm; về sau, vào thế kỷ XIII, đuôi phượng được thể hiện thành 3 dải răng cưa. Phượng trên trán bia thời Lê sơ có chân ngắn kiểu chân gà với 3 móng sắc nhọn, không còn đứng trên đài sen; riêng phượng ở trán bia lăng Thiều Dương thì chân cao như chân hạc. Một hiện vật tiêu biểu là lá đề chim phượng thời Lý, thế kỷ XI đến XII, tìm thấy ở khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu và được công nhận bảo vật quốc gia cuối năm 2021; theo VietnamPlus, trên đó có hai con chim phượng nhún nhảy, chầu ngọc.

Tứ linh trong kiến trúc đình chùa và đồ gốm

Tứ linh hiếm khi xuất hiện đơn lẻ. Chúng thường được bố trí thành cặp đối xứng hoặc đủ bộ bốn con. Ở các đình làng Đà Nẵng, theo Báo Đà Nẵng, tứ linh là một trong các chủ đề trang trí chính, bên cạnh tứ quý, bát quả, bát bửu; nóc đình Bồ Bản có hình lưỡng long triều nguyệt, các họa tiết được làm bằng khảm sành, sứ, xà cừ để chịu được thời tiết lắm nắng, nhiều mưa của miền Trung.

Trên đồ thờ, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia lưu giữ một lư hương gốm men nâu trang trí đắp nổi đủ tứ linh long, ly, quy, phụng, niên đại Lê trung hưng thế kỷ XVII đến XVIII. Ở cung đình triều Nguyễn, theo TS Trần Đức Anh Sơn, rồng và phượng trang trí trang phục của vua, hoàng hậu và hoàng gia với quy định rất nghiêm ngặt về số lượng, chất liệu và quy cách thể hiện: áo hoàng thái hậu, hoàng hậu thêu chim phượng 3 dải đuôi, còn áo công chúa chỉ thêu chim loan, giống phượng nhưng chỉ có một dải đuôi.

Linh vật	Tên gọi khác	Nhận diện nhanh	Ý nghĩa thường gắn	Nơi hay gặp
Long	Rồng	Thân dài uốn khúc, có bờm, mào hoặc sừng	Vương quyền, sinh sôi, yếu tố dương	Nóc mái, thềm bậc, trang phục cung đình
Lân	Ly, kỳ lân	Đầu nửa rồng nửa thú, đôi khi chỉ một sừng, móng guốc, có thể có vảy	Điềm lành, lòng nhân	Bình phong chùa, đền, miếu
Quy	Rùa, qui	Mai khum, chân ngắn, dáng chắc	Trường tồn, vững bền	Bệ bia, rùa đội hạc trong đền chùa
Phụng	Phượng	Cổ dài, đuôi nhiều dải, cánh xòe	Hoàng hậu, thái bình, yếu tố âm	Mái đình, lá đề, trang phục cung đình

Từ tư liệu đến graphic

Tứ linh là kho hình tượng mà thiết kế đương đại có thể dùng lâu dài, miễn là giữ được đặc điểm nhận diện của từng con và không trộn lẫn chúng tùy tiện. Teeworld đọc lại từng linh vật theo cách riêng: Vietnamese Dragon Tee đặt rồng Việt ở mặt lưng áo đen với bố cục nhiều màu và dấu triện đỏ; Vietnamese Phoenix Tee là phượng hoàng giữa mây lành và hoa sen; Kim Quy Tee lấy hình rùa thiêng và mặt hồ; còn Phượng Hoàng Tee là một phiên bản phượng hoàng nhiều màu trong bộ sưu tập Thần Thoại Việt Nam. Những câu chuyện biểu tượng khác được lưu trong Teeworld Archive.

Câu hỏi thường gặp

Tứ linh là những con gì?

Tứ linh gồm long (rồng), lân (ly, kỳ lân), quy (rùa) và phụng (phượng).

Long lân quy phụng mang ý nghĩa gì?

Long tượng trưng cho vương quyền và sức sinh sôi, lân cho điềm lành và lòng nhân, quy cho sự trường tồn, phụng cho hoàng hậu và thời thái bình.

Lân và nghê khác nhau thế nào?

Theo các nguồn đã dẫn, kỳ lân thường có sừng và móng guốc, còn nghê không sừng, có móng vuốt, dáng nhỏ gọn hơn. Tuy vậy có những dạng trung gian như kỳ lân nghê, nên nhận diện cần dựa vào chi tiết cụ thể.

Tứ linh trong kiến trúc đình chùa thường đặt ở đâu?

Rồng và phượng hay ở trên nóc mái và các mảng trang trí mái; lân ở bình phong; rùa ở bệ bia hoặc đội hạc trong đền chùa. Cả bộ tứ linh cũng xuất hiện trên đồ thờ như lư hương.