Tứ bất tử gồm những ai? Bốn vị thánh bất tử

Tứ bất tử gồm bốn vị: Tản Viên Sơn Thánh, Thánh Gióng, Chử Đồng Tử và Mẫu Liễu Hạnh. Trong tín ngưỡng dân gian của người Việt, đây là bốn vị thánh được tôn vinh là "không bao giờ chết", mỗi vị gắn với một khát vọng lớn của cộng đồng: chế ngự thiên nhiên, chống ngoại xâm, tình yêu và sự sung túc, đời sống tinh thần.

Điều ít người biết là danh sách này không cố định từ đầu. Trong ghi chép sớm được nhắc đến, vị thứ tư là Từ Đạo Hạnh, một thiền sư thời Lý; phải đến thời Hậu Lê, Mẫu Liễu Hạnh mới thay vào. Hiểu sự thay đổi ấy giúp đọc Tứ bất tử như một tấm gương phản chiếu những gì người Việt coi trọng qua từng thời, chứ không phải một bảng tên bất biến.

Minh họa tứ bất tử - Teeworld Studio — Minh họa: Teeworld Studio. Khi chia sẻ lại, vui lòng ghi nguồn TEEWORLD.VN.

"Bất tử" ở đây nghĩa là gì

Theo bài viết của PGS.TS Phạm Văn Tình trên Báo Chính phủ, Tứ bất tử là huyền thoại về việc dân gian tôn vinh và thờ phụng "bốn vị thánh không bao giờ chết". Chữ "bất tử" không có nghĩa là các vị sống mãi theo nghĩa sinh học. Trong các truyện kể, nhiều vị không chết như người thường: Thánh Gióng bay về trời từ núi Sóc, còn cung điện của Chử Đồng Tử và Tiên Dung biến mất lên trời chỉ trong một đêm. Sự hiện diện của các vị tiếp tục qua đền miếu và lễ hội.

Cũng nên nói rõ: Tứ bất tử là một cách xếp nhóm của tín ngưỡng dân gian, không phải giáo lý của một tôn giáo có kinh điển. Mỗi vị có hệ thống đền thờ, lễ hội và cộng đồng tín đồ riêng. Việc gọi chung là "bốn vị bất tử" là cách dân gian đặt họ cạnh nhau như những trụ cột tinh thần.

Danh sách từng thay đổi: từ Từ Đạo Hạnh đến Mẫu Liễu Hạnh

Theo tư liệu của TTXVN/VietnamPlus, người đầu tiên đưa ra danh sách Tứ bất tử là Nguyễn Trãi, trong sách "Dư địa chí". Ở danh sách ấy, người thứ tư không phải Mẫu Liễu Hạnh mà là Từ Đạo Hạnh. Đến thời Hậu Lê, Mẫu Liễu Hạnh bước vào danh sách, thay thế Từ Đạo Hạnh. Nên đọc mốc này thận trọng: việc bốn cái tên cụ thể được ghi ngay trong nguyên văn của Nguyễn Trãi hay trong lời chú giải đời sau vẫn cần đối chiếu văn bản gốc.

Ba vị Tản Viên, Gióng và Chử Đồng Tử vì vậy là phần ổn định. Vị trí thứ tư đổi từ một thiền sư Phật giáo sang một nữ thần của tín ngưỡng thờ Mẫu. Có thể đọc sự thay đổi này như dấu hiệu cho thấy đời sống tâm linh dân gian dịch chuyển theo thời, nhưng đây là cách diễn giải; nguyên nhân cụ thể của việc thay thế vẫn là điểm nên tìm hiểu thêm trong các nghiên cứu chuyên sâu.

Tản Viên Sơn Thánh: người đứng đầu, khát vọng chế ngự thiên nhiên

Tản Viên Sơn Thánh, cũng là Sơn Tinh trong truyền thuyết Sơn Tinh – Thủy Tinh, được Hànộimới gọi là vị thánh đứng đầu trong Tứ bất tử. Tín ngưỡng này phát tích từ vùng núi Ba Vì, thuộc trấn Sơn Tây xưa, nay là Hà Nội. Theo cùng bài, ngoài vùng núi Ba Vì, trên địa bàn Hà Nội còn gần 100 đình, đền khác gắn với công trạng vị sơn thần.

Trong tâm thức dân gian, Tản Viên không chỉ là người thắng Thủy Tinh. Ông còn được ghi nhận đã dạy dân cách tạo lửa, đánh bắt, trồng trọt và ca múa. Theo VietnamPlus, Thánh Tản tượng trưng cho ước vọng chinh phục tự nhiên, chiến thắng thiên tai. Tục thờ Tản Viên Sơn Thánh đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2018, theo Cổng thông tin Chính phủ.

Thánh Gióng: tinh thần chống ngoại xâm

Thánh Gióng là hình tượng anh hùng cứu nước. Theo truyền thuyết được Báo Chính phủ thuật lại, ông sinh ở Phù Đổng thời Vua Hùng thứ sáu, là người "trời" đầu thai làm đứa trẻ lên ba mà không biết nói cười, đến khi giặc đến thì vươn mình ra trận. VietnamPlus tóm gọn biểu tượng của ông là tinh thần chống ngoại xâm.

Hai nơi thờ tiêu biểu là đền Phù Đổng, nơi được coi là quê của Thánh, và đền Sóc, nơi truyền thuyết kể Thánh bay về trời. Theo Cục Di sản văn hóa, hội ở đền Phù Đổng diễn ra mồng 7 đến mồng 9 tháng Tư âm lịch, còn hội ở đền Sóc từ mồng 6 đến mồng 8 tháng Giêng; Hội Gióng được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2010. Đền Phù Đổng hiện là di tích quốc gia đặc biệt, theo Hànộimới.

Chử Đồng Tử: tình yêu vượt đẳng cấp và nghề buôn

Câu chuyện Chử Đồng Tử là câu chuyện tình yêu hiếm hoi trong nhóm. Theo Báo Chính phủ, tương truyền Chử Đồng Tử sống cùng cha là Chử Cù Vân tại Chử Xá, nghèo đến mức sau khi nhà cháy, hai cha con phải chung nhau một chiếc khố. Công chúa Tiên Dung gặp chàng trên bãi cát giữa sông Hồng, rồi hai người thành vợ chồng bất chấp sự phản đối của vua cha. Họ cùng mở chợ đổi chác với dân, và khi cung điện của họ biến mất lên trời trong một đêm, dân lập miếu thờ và gọi chỗ ấy là đầm Nhất Dạ Trạch, tức đầm Một Đêm.

Theo VietnamPlus, Chử Đồng Tử tượng trưng cho lòng hiếu nghĩa, tình yêu, hôn nhân và sự sung túc. Bài của Báo Chính phủ ghi nhận có tới 72 làng lập điện thờ ông. Nơi thờ tiêu biểu là cụm đền Đa Hòa – Dạ Trạch ở Hưng Yên; theo Báo Nhân Dân, lễ hội tại đây diễn ra từ mồng 10 đến 12 tháng Hai âm lịch. Khu di tích Đa Hòa – Dạ Trạch được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2024, theo Quyết định 1473/QĐ-TTg ngày 26/11/2024 mà Báo Chính phủ đưa tin, và nhận bằng xếp hạng vào dịp khai hội năm 2026.

Mẫu Liễu Hạnh: nữ thần duy nhất trong bốn vị

Mẫu Liễu Hạnh là vị nữ duy nhất và cũng là vị "trẻ" nhất trong nhóm. Theo Báo Chính phủ, truyền thuyết cho rằng bà sinh vào thời Lê, năm 1557, và được thờ ở nhiều nơi như Phủ Giầy (còn viết Phủ Dầy) và phủ Tây Hồ. Bài viết cũng nhìn bà như hình tượng người phụ nữ dám cất tiếng phản kháng trong một xã hội nặng tư tưởng Nho giáo.

Trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Mẫu Liễu Hạnh được thờ cùng các Thánh Mẫu cai quản miền trời, rừng, nước. "Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" được UNESCO ghi danh ngày 1/12/2016, tại phiên họp lần thứ 11 của Ủy ban Liên Chính phủ về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, theo Cục Di sản văn hóa. Lễ hội Phủ Dầy năm 2026 diễn ra từ mồng 3 đến mồng 8 tháng Ba âm lịch tại xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình, theo VOV.

Bảng nhận diện nhanh Tứ bất tử

Vị thánh	Khát vọng gắn với	Nơi thờ tiêu biểu	Ghi nhận di sản
Tản Viên Sơn Thánh	Chinh phục tự nhiên, chiến thắng thiên tai	Vùng núi Ba Vì (Hà Nội)	Di sản phi vật thể quốc gia (2018)
Thánh Gióng	Chống ngoại xâm	Đền Phù Đổng, đền Sóc (Hà Nội)	Hội Gióng: UNESCO ghi danh (2010)
Chử Đồng Tử	Hiếu nghĩa, tình yêu, hôn nhân, sung túc	Đền Đa Hòa, đền Dạ Trạch (Hưng Yên)	Di tích quốc gia đặc biệt (2024)
Mẫu Liễu Hạnh	Đời sống tinh thần, đức hạnh, trí tuệ, thịnh vượng	Phủ Dầy (Ninh Bình), phủ Tây Hồ (Hà Nội)	Thờ Mẫu Tam phủ: UNESCO ghi danh (2016)

Cột "khát vọng" lấy theo cách tóm lược của VietnamPlus. Đây là cách đọc biểu tượng phổ biến, không phải định nghĩa chính thức; mỗi vị thánh trong đời sống tín ngưỡng thực tế còn mang nhiều lớp nghĩa hơn thế.

Một chi tiết lệch giữa các bản kể

Khi đọc về Tứ bất tử, bạn sẽ gặp những chi tiết không khớp nhau, và đó là điều bình thường với truyền thuyết. Ví dụ, bài trên Báo Chính phủ kể Tiên Dung là con gái Vua Hùng thứ ba, trong khi bài của Báo Nhân Dân về lễ hội Đa Hòa – Dạ Trạch lại ghi nàng là con Vua Hùng thứ 18. Tương tự, có bản kể Thánh Gióng cầm roi sắt, có bản ghi gậy sắt.

Thay vì chọn một bản "đúng", cách đọc hợp lý là coi đây là những lớp truyền miệng và văn bản khác nhau cùng tồn tại. Truyền thuyết là truyền thuyết: giá trị của nó nằm ở điều cộng đồng muốn gửi gắm, không nằm ở độ chính xác của niên đại.

Từ tư liệu đến graphic

Bốn vị bất tử là một bộ nhân vật rất rõ vai: một vị của núi, một vị của trận mạc, một đôi của sông nước, một vị Mẫu. Trong collection Thần Thoại Việt Nam, Teeworld đã đọc lại ba trong bốn câu chuyện: Sơn Tinh — Vua Tản Viên Tee với artwork mặt trước và lưng trơn, Thánh Gióng Tee về người anh hùng làng Phù Đổng, và cặp Chử Đồng Tử Tee cùng Tiên Dung Tee kể huyền tích sông nước; cả bốn mẫu đều là form oversized 220gsm. Các bài đọc biểu tượng khác nằm trong Archive của Teeworld.

Câu hỏi thường gặp

Tứ bất tử gồm những ai?

Tản Viên Sơn Thánh, Thánh Gióng, Chử Đồng Tử và Mẫu Liễu Hạnh. Theo một số tư liệu (như TTXVN/VietnamPlus), trong ghi chép sớm liên quan đến "Dư địa chí" của Nguyễn Trãi, vị thứ tư là Từ Đạo Hạnh.

Ai đứng đầu Tứ bất tử?

Tản Viên Sơn Thánh thường được coi là vị đứng đầu. Tín ngưỡng thờ ông phát tích từ vùng núi Ba Vì.

Vì sao Mẫu Liễu Hạnh có trong Tứ bất tử?

Tư liệu cho biết từ thời Hậu Lê, Mẫu Liễu Hạnh thay Từ Đạo Hạnh trong danh sách. Bà là nhân vật trung tâm của tín ngưỡng thờ Mẫu; "Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" được UNESCO ghi danh năm 2016.

Tứ bất tử là thần thoại hay lịch sử?

Là tín ngưỡng dân gian dựa trên truyền thuyết. Các vị được thờ thật, lễ hội có thật, nhưng những chi tiết thần kỳ trong truyện không phải dữ kiện lịch sử.

Nguồn tham khảo

Biên tập: Teeworld Editorial. Minh họa: Teeworld Studio.

Tứ bất tử gồm những ai? Bốn vị thánh bất tử của người Việt

MỤC LỤC

Áo Kể Tiếp Câu Chuyện

Bài Viết Liên Quan

Chử Đồng Tử Tiên Dung: sự tích, đền thờ và lễ hội Đa Hòa – Dạ Trạch

Thánh Gióng: truyền thuyết, Hội Gióng và người anh hùng làng Phù Đổng