Tranh Hàng Trống, Kim Hoàng khác gì tranh Đông Hồ

Tranh Hàng Trống là dòng tranh dân gian của phố thị Hà Nội: người thợ dùng ván khắc gỗ in nét, sau đó tô màu bằng bút lông, và phần lớn là tranh thờ. Tranh Kim Hoàng, từ làng Kim Hoàng thuộc huyện Hoài Đức cũ, Hà Nội, cũng in nét đen bằng một bản khắc rồi tô màu tay, nhưng trên nền giấy đỏ, giấy hồng điều. Cả hai khác tranh Đông Hồ ở một điểm then chốt: Đông Hồ in cả màu lẫn nét bằng ván, mỗi màu một ván.

Nói gọn, Đông Hồ là tranh in, Hàng Trống là tranh nửa in nửa vẽ, còn Kim Hoàng nằm giữa, được mô tả là kết hợp ưu điểm của hai dòng kia. Bài này tập trung vào Hàng Trống và Kim Hoàng, với một bảng so sánh ngắn; phần chuyên sâu về Đông Hồ có ở bài tranh Đông Hồ: nguồn gốc, giấy điệp và ý nghĩa.

Minh họa tranh hàng trống - Teeworld Studio — Minh họa: Teeworld Studio. Khi chia sẻ lại, vui lòng ghi nguồn TEEWORLD.VN.

Tranh Hàng Trống: dòng tranh của phố thị

Theo VietnamPlus, tranh dân gian Hàng Trống ra đời vào khoảng thế kỷ 16 và được sản xuất tập trung ở phố Hàng Trống, cùng các phố Hàng Nón, Hàng Hòm, Hàng Quạt. Thời kỳ được cho là hoàng kim của dòng tranh là cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20. Mốc thế kỷ 16 là cách ghi phổ biến, chưa gắn với một hiện vật hay văn bản có niên đại cụ thể trong nguồn này.

Tranh Hàng Trống có hai loại chính là tranh thờ và tranh Tết, trong đó tranh thờ chiếm khoảng 80%. Tỷ lệ này cho thấy công năng chính của tranh Hàng Trống là phục vụ thờ cúng, khác với tranh Đông Hồ vốn có nhiều mảng đề tài từ chúc tụng tới sinh hoạt đời thường.

In nét rồi vờn màu bằng tay

Kỹ thuật là thứ làm nên dáng riêng của Hàng Trống. VietnamPlus mô tả: in tranh chỉ dùng ván khắc gỗ để in nét trên giấy dó; người vẽ dùng bút lông chấm màu tô lên từng mảng đậm nhạt, với cách vờn màu bằng tay và nét cản. VTV ghi công đoạn vẽ màu được thực hiện sau khi in bản nét.

Vì màu do tay người tô, mỗi bức là một bản có sắc độ riêng. Cổng Thăng Long của Hà Nội viết mỗi bức tranh lại là một nét sáng tạo riêng của người nghệ nhân. Trong bài trên Tạp chí Mỹ thuật, tác giả Phùng Hồng Kổn viết tranh Hàng Trống tô màu bằng phẩm nhuộm nhưng tô rất cầu kỳ, cẩn thận. Cùng bài dẫn lời họa sĩ Đức Hòa: tranh Hàng Trống cỡ to, có khi tương đương khổ A0 ngày nay, kén khách và giá cao; tranh Đông Hồ cỡ nhỏ, in ra hàng loạt.

Những bức tranh Hàng Trống tiêu biểu

Cổng thông tin Thăng Long kể các tranh Hàng Trống nổi tiếng: Phúc Lộc Thọ, Thất Đồng, Tôn Tử Vạn Đại, Lý Ngư Vọng Nguyệt, Tứ Quý, Tố Nữ. VietnamPlus nhắc thêm các tranh thờ Ngũ Hổ, Bạch Hổ, Hắc Hổ. Bức cá chép Lý ngư vọng nguyệt và điển tích vượt Vũ Môn được kể riêng trong bài cá chép vượt vũ môn.

Ngũ hổ Hàng Trống: năm ông hổ, năm phương

Ngũ hổ là một trong những tranh thờ quen thuộc của dòng Hàng Trống. Theo bài của Phùng Hồng Kổn trên Tạp chí Mỹ thuật, năm ông hổ ứng với năm phương và năm màu:

Trung tâm: quan Hoàng hổ, màu vàng
Phương Đông: quan Thanh hổ, màu xanh
Phương Tây: quan Bạch hổ, màu trắng
Phương Nam: quan Xích hổ, màu đỏ
Phương Bắc: quan Hắc hổ, màu đen

Các tác giả đều gắn bức tranh với thuyết ngũ hành, nhưng cách giải thích thứ tự các ông hổ trên tranh không giống nhau: có ý kiến đọc theo chiều ngũ hành tương khắc, có ý kiến đọc theo chiều tương sinh. Cũng theo bài này, bức Ngũ hổ Đông Hồ chính là tranh Ngũ hổ Hàng Trống được du nhập về Đông Hồ, tức Hàng Trống là gốc của mẫu tranh.

Đám cưới chuột bản Hàng Trống

Đám cưới chuột không chỉ có ở Đông Hồ. Tạp chí Mỹ thuật dẫn câu chữ Hán trên một bản Hàng Trống: “Thử bối nghinh ngư chí chí chí / Miêu nhi thủ lễ mưu mưu mưu”, trong đó các chữ lặp vừa mô phỏng tiếng kêu của chuột, mèo, vừa gợi sự toan tính.

Tranh Kim Hoàng: tranh đỏ của làng ven đô

Theo bài năm 2019 của Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, tranh dân gian Kim Hoàng ra đời ở làng Kim Hoàng, xã Vân Canh, huyện Hoài Đức, vào nửa sau thế kỷ 18. Đó là địa danh trước đợt sắp xếp hành chính năm 2025: theo Nghị quyết 1656/NQ-UBTVQH15, xã Vân Canh được sắp xếp vào xã Sơn Đồng và phường Xuân Phương, các đơn vị mới hoạt động từ ngày 1/7/2025. Dân làng xưa chủ yếu là người từ Thanh Hóa di cư ra Bắc, gồm hai làng Kim Bảng và Hoàng Bảng hợp nhất.

Tranh Kim Hoàng dùng giấy đỏ, giấy hồng điều hoặc giấy vàng tàu. Người thợ dùng một bản khắc để in nét đen lên giấy, rồi dựa vào đó tự do chấm phá màu sắc. Góc mỗi bức thường đề những câu thơ chữ Hán viết theo lối chữ thảo.

Bài trên Nhịp sống Hà Nội (Hànộimới) thêm vài chi tiết nghề: giấy hồng điều mua ở phố Hàng Mã; khi in, thợ dùng xơ mướp khô xoa đều cho nổi hình; chổi tô màu làm bằng rơm nếp. Ngoài thơ đề ở góc, tranh còn có bùa trấn tà ma. Cùng bài, Kim Hoàng được mô tả là kết hợp ưu điểm của hai dòng tranh Đông Hồ và Hàng Trống.

Lợn đen trên nền đỏ

Hình lợn là ví dụ dễ thấy nhất. Theo VnExpress, lợn trong tranh Kim Hoàng là lợn ỉ màu đen, tai hình xoáy ốc, mõm đặt hình vân mây; bảng màu gói trong trắng, đỏ, đen, với màu đen làm chủ đạo để nổi trên nền đỏ. Tranh mang ý cầu một cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội còn kể tên các mẫu Đức lưu quang, Phúc mãn đường, Gà, Lợn.

Bảng so sánh nhanh ba dòng tranh

	Hàng Trống	Kim Hoàng	Đông Hồ
Nơi làm	Phố Hàng Trống và các phố lân cận, Hà Nội	Làng Kim Hoàng, xã Vân Canh, huyện Hoài Đức cũ (Hà Nội)	Làng Đông Hồ, Bắc Ninh
Mốc ra đời theo nguồn	Khoảng thế kỷ 16	Nửa sau thế kỷ 18	Vài trăm năm; các nguồn ghi mốc khác nhau
Giấy	Giấy dó	Giấy đỏ, hồng điều hoặc vàng tàu	Giấy dó quét điệp
Cách tạo màu	In nét, tô và vờn màu bằng bút lông	In nét đen, chấm phá màu bằng tay	In từng màu bằng ván, nét đen in cuối
Đề tài chủ đạo	Tranh thờ (khoảng 80%) và tranh Tết	Gà, lợn, chữ chúc phúc; đề thơ chữ Hán và bùa	Bảy nhóm: thờ, chúc tụng, lịch sử, truyện, phương ngôn, cảnh vật, sinh hoạt
Hiện trạng	Nghệ nhân Lê Đình Nghiên giữ nghề (theo VTV 2023)	Ngừng năm 1945, phục dựng từ giữa thập niên 2010	UNESCO ghi danh cần bảo vệ khẩn cấp năm 2025

Cột Đông Hồ dựa trên Cổng thông tin Di sản văn hóa, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Báo Chính phủ; chi tiết hơn về làng, giấy điệp và từng bức tranh có trong bài riêng về tranh Đông Hồ.

Hiện trạng: một người giữ nghề và một dòng tranh được phục dựng

Hàng Trống và nghệ nhân Lê Đình Nghiên

Tranh Hàng Trống hiện gắn gần như trọn vẹn với tên nghệ nhân Lê Đình Nghiên. Theo VTV (2023), ông là thế hệ thứ ba trong gia đình có truyền thống nghề tranh ở làng Bình Vọng, Thường Tín, sau lập nghiệp ở phố Hàng Trống; ông bắt đầu vẽ từ năm 11 tuổi. Năm 1972, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam mời ông tới làm việc với yêu cầu duy nhất là phục chế tranh Hàng Trống.

VTV gọi ông là người duy nhất còn nắm trọn vẹn những bí quyết của dòng tranh này. Năm 2019, Hànộimới đưa tin Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội trưng bày 50 bức tranh Hàng Trống của ông tại Bảo tàng Hà Nội. Theo Cổng thông tin Thăng Long (2017), con trai ông đang kế nghiệp, nhưng người kế nghiệp ít ỏi nên nghệ nhân lo dòng tranh có nguy cơ mai một.

Kim Hoàng: từ trận lụt 1915 tới dự án phục dựng

Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội viết trong trận lụt lịch sử năm 1915, làng Kim Hoàng bị ngập trắng, nhiều ván in tranh bị cuốn trôi; đến năm 1945, tranh Kim Hoàng không còn được sản xuất. Hànộimới nói thêm sau lụt là mất mùa, đói kém, rồi chiến tranh.

Dự án khôi phục tranh Kim Hoàng do nhà nghiên cứu, sưu tập tranh Nguyễn Thị Thu Hòa, Giám đốc Bảo tàng Gốm sứ Hà Nội, phối hợp với các nhà nghiên cứu, họa sĩ, nghệ nhân thực hiện. Năm bắt đầu được ghi khác nhau: Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội ghi 2015, Hànộimới ghi 2016. Theo Sở, dự án đã phục hồi 33 mẫu tranh khắc gỗ và 19 mẫu vẽ tay; xã Vân Canh bố trí quỹ đất chừng 1.500 m², và trung tâm phục dựng nằm trong khuôn viên Nhà truyền thống của xã. Đây là số liệu tại thời điểm bài viết năm 2019.

Từ tư liệu đến graphic

Ba dòng tranh cho thiết kế đương đại ba bài học khác nhau. Đông Hồ dạy cách giản lược: nét dày, mảng màu phẳng. Hàng Trống cho thấy giá trị của nét mảnh và chuyển sắc bằng tay, hợp với những bố cục thờ tự, đăng đối như Ngũ hổ. Kim Hoàng thì chứng minh sức mạnh của một nền màu duy nhất, nơi hình đen nổi lên trên nền đỏ. Khi mượn chất liệu, điều đáng giữ là đúng công năng gốc, nhất là với tranh thờ. Những biểu tượng dân gian Việt được Teeworld lưu lại trong Teeworld Archive và collection Thần Thoại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

Tranh Hàng Trống có từ bao giờ?

Theo VietnamPlus, dòng tranh ra đời vào khoảng thế kỷ 16 và có thời kỳ hoàng kim cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20.

Tranh Hàng Trống khác tranh Đông Hồ thế nào?

Hàng Trống chỉ in nét bằng ván khắc rồi tô màu bằng bút lông, chủ yếu là tranh thờ, cỡ lớn. Đông Hồ in cả màu lẫn nét bằng ván trên giấy điệp, cỡ nhỏ, in hàng loạt.

Tranh Kim Hoàng ở đâu, có gì đặc biệt?

Ở làng Kim Hoàng, xã Vân Canh, huyện Hoài Đức cũ (Hà Nội); từ tháng 7/2025, địa bàn xã Vân Canh được sắp xếp vào xã Sơn Đồng và phường Xuân Phương. Tranh in nét đen rồi tô màu tay trên giấy đỏ, hồng điều hoặc vàng, góc tranh đề thơ chữ Hán.