Teeworld Editorial
23 tháng 9, 2026
TỪ CỬA HÀNG
Áo graphic lấy cảm hứng từ văn hóa và đời sống Việt Nam
ĐỌC THÊM
Tư liệu văn hóa
Hàng Trống in nét rồi vờn màu bằng bút lông, Kim Hoàng đặt hình đen lên nền giấy đỏ, còn Đông Hồ in từng màu bằng ván. Bảng so sánh ba dòng tranh, cách đọc Ngũ hổ và hiện trạng giữ nghề, phục dựng.
Tư liệu văn hóa
Từ cửa Long Môn trên sông Hoàng Hà đến thác Vũ Môn ở Hà Tĩnh, tranh Hàng Trống và con cá chép tiễn ông Táo: cách người Việt tiếp nhận và kể lại điển tích cá chép hóa rồng.
Tranh Đông Hồ là dòng tranh dân gian in bằng ván khắc gỗ của làng Đông Hồ ở Bắc Ninh, in trên giấy dó quét điệp bằng màu lấy từ cây cỏ, khoáng vật. Điểm nhận diện nhanh nhất: mỗi màu được in bằng một ván riêng, và ván nét đen bao giờ cũng in cuối cùng, theo mô tả của Cổng thông tin Di sản văn hóa. Những bức quen thuộc nhất như Đám cưới chuột, Lợn đàn, Gà mẹ đàn con, Vinh hoa, Phú quý đều gửi gắm một lời chúc hoặc một bài học đời thường, vốn để treo trong nhà dịp Tết.
Ngày 9/12/2025, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, theo Báo Chính phủ. Chữ “khẩn cấp” nói lên thực trạng: số gia đình còn giữ nghề rất ít. Bài này đi qua làng tranh, tờ giấy điệp, bảng màu, cách in, rồi đọc ý nghĩa vài bức nổi tiếng.
Tài liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (2016) ghi làng Đông Hồ thuộc xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Sau các đợt sắp xếp địa giới, Báo Chính phủ năm 2025 ghi nơi giữ nghề là khu phố Đông Khê, phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Hai cách ghi khác nhau vì thời điểm, không phải hai nơi khác nhau.
Mốc ra đời thì các nguồn chưa thống nhất. VietnamPlus dẫn gia phả dòng họ Nguyễn Đăng ghi rằng từ thế kỷ 16 làng đã có nghề làm tranh, và nghề phát triển rực rỡ vào thập niên 40 của thế kỷ 20. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch viết nghề khởi nguồn từ thế kỷ 17, còn Báo Chính phủ nói tranh ra đời cách đây khoảng 500 năm. Cách an toàn là hiểu: nghề có lịch sử vài trăm năm, còn năm khởi đầu chính xác chưa có tư liệu chốt.
Trước kia, tranh được bán chủ yếu cho dịp Tết Nguyên Đán; người dân nông thôn mua tranh về dán trên tường, theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Hồ sơ của UNESCO còn gắn nghề với Tết Trung thu và các nghi lễ thờ cúng tổ tiên, thần linh.
Tranh Đông Hồ không in trên giấy trắng thông thường. Giấy in là giấy dó, làm từ vỏ cây dó, xốp, mềm, mỏng, dai và dễ hút màu. Lớp “điệp” phủ lên trên là vỏ con điệp, một loại sò vỏ mỏng ở biển, được nghiền nát rồi trộn với hồ làm từ bột gạo tẻ hoặc gạo nếp.
Theo VietnamPlus, người thợ dùng chổi lá thông quét hỗn hợp này lên mặt giấy dó. Hồ sơ UNESCO cũng mô tả đây là giấy đặc biệt phủ bột vỏ điệp.
Màu tranh Đông Hồ là màu tự nhiên. Các nguồn không liệt kê giống hệt nhau, nhưng có chung khung cơ bản:
| Màu | Nguồn nguyên liệu theo tư liệu |
|---|---|
| Đen | Than cây xoan hoặc than lá tre |
| Xanh | Gỉ đồng, lá chàm |
| Vàng | Hoa hòe |
| Đỏ | Sỏi son, gỗ vang |
| Trắng, ánh điệp | Bột vỏ điệp, vỏ sò |
Bốn dòng đầu theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và VietnamPlus; màu điệp óng ánh từ vỏ sò theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Cổng Di sản văn hóa có chỗ ghi màu đỏ từ hoa hiên, nên chi tiết màu đỏ có thể khác nhau theo nguồn. Báo Chính phủ tóm lại là tranh dùng 5 màu cơ bản.
Vì mỗi màu là một lần in ván, mảng màu trên tranh Đông Hồ nằm gọn trong đường nét và không có lối vờn màu bằng bút. Đó cũng là điểm khác rõ nhất khi đặt cạnh tranh Hàng Trống, dòng tranh tô màu bằng tay (so sánh chi tiết ở bài tranh Hàng Trống và tranh Kim Hoàng).
Tranh Đông Hồ được in hoàn toàn bằng ván khắc gỗ. Theo Cổng Di sản văn hóa, ngoài bản nét đen chủ đạo, tranh mẫu có bao nhiêu màu thì cần bấy nhiêu bản gỗ khắc in màu tương ứng. Ván in nét làm từ gỗ thị hoặc gỗ thừng mực, theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.
Các bước trên khớp với mô tả trong hồ sơ UNESCO: vẽ mẫu, khắc ván, chuẩn bị màu, in, trong đó màu được in theo trình tự và kết thúc bằng đường viền đen. Hồ sơ cũng nói ván khắc được truyền trong gia đình như vật gia truyền quý.
Về đề tài, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia chia tranh Đông Hồ thành bảy loại: tranh thờ, tranh chúc tụng, tranh lịch sử, tranh truyện, tranh phương ngôn, tranh cảnh vật và tranh phản ánh sinh hoạt.
Phần lớn tranh Đông Hồ là một lời chúc bằng hình. Bảng dưới gom cách hiểu phổ biến mà các nguồn ghi nhận, để nhìn nhanh trước khi đi vào từng bức:
| Tranh | Hình chính | Thường được hiểu là |
|---|---|---|
| Đám cưới chuột | Chuột dâng lễ cho mèo, rước dâu | Tiếng cười về thói đời, hoặc cảnh no đủ ngày Tết |
| Lợn đàn | Lợn mẹ và năm lợn con, xoáy âm dương | Sung túc, sinh sôi nảy nở |
| Gà mẹ đàn con | Gà mẹ quây đàn con | Tình mẫu tử, gia đình đùm bọc |
| Gà trống | Gà trống và hoa hồng | Năm phẩm chất văn, võ, dũng, nhân, tín |
| Vinh hoa, Phú quý | Phú quý: bé gái ôm vịt | Ước nguyện hiển đạt, phẩm chất tốt đẹp |
| Chăn trâu thổi sáo | Trẻ ngồi lưng trâu | Thanh bình giữa cuộc sống nghèo khó |
Bố cục quen thuộc chia hai tầng. Tạp chí Mỹ thuật tả: cảnh trên là bốn con chuột đang dâng mèo những sản vật như chim, cá; cảnh dưới cô dâu ngồi kiệu, chú rể cưỡi ngựa, cờ quạt tưng bừng.
Cách đọc phổ biến hiện nay coi đây là tranh phê phán thói đời: mèo là thế lực cường hào ở nông thôn, chuột là dân nghèo bị áp bức. Cùng bài viết, tác giả Trường Xuân đưa ra góc nhìn khác, cho rằng tranh Việt nhấn vào sự no đủ, hạnh phúc hơn là châm biếm. Hai cách đọc này cùng tồn tại; không có văn bản gốc nào của nghệ nhân xưa chốt ý nghĩa duy nhất.
Theo VnExpress, dòng tranh Đông Hồ có nhiều mẫu về lợn: lợn ăn ráy, lợn nái, lợn độc, lợn đàn. Trong tranh lợn đàn, năm chú lợn con quây quần bên lợn mẹ là một con số đẹp, còn xoáy âm dương trên thân lợn thể hiện sự tuần hoàn, sinh sôi nảy nở. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đọc tranh Đàn lợn âm dương là mong muốn cuộc sống sung túc, an nhàn.
Bảo tàng Lịch sử Quốc gia giải thích tranh Gà mẹ và đàn con nói về tình mẫu tử và sự đùm bọc giữa các thành viên trong gia đình. Với tranh Gà trống, con gà đại diện cho năm phẩm chất: văn, võ, dũng, nhân, tín.
VietnamPlus viết tranh Vinh hoa đem đến cho năm mới ý nguyện hiển đạt với đủ đức hạnh quân tử; tranh Phú quý có hình em bé gái ôm vịt. Tranh Chăn trâu thổi sáo cho thấy sự thanh bình an lạc trong cuộc sống nghèo khổ. Cũng trong kho tranh Đông Hồ có Lý ngư vọng nguyệt, bức cá chép ngụ ý tinh thần vượt khó, phấn đấu học hành; điển tích này được kể kỹ trong bài cá chép vượt vũ môn.
Nhiều người tìm “tranh ngũ hổ Đông Hồ”. Theo bài của Phùng Hồng Kổn trên Tạp chí Mỹ thuật, bức Ngũ hổ Đông Hồ chính là tranh Ngũ hổ Hàng Trống đã được du nhập về Đông Hồ.
Nói cách khác, Ngũ hổ là tranh thờ có gốc từ dòng Hàng Trống, và Đông Hồ có phiên bản in của mình. Cách đọc năm con hổ theo phương hướng và ngũ hành được trình bày ở bài tranh Hàng Trống và tranh Kim Hoàng.
Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được ghi danh tại Kỳ họp lần thứ 20 của Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003 ở New Delhi, Ấn Độ. Báo Chính phủ gọi đây là di sản thứ 17 của Việt Nam được UNESCO ghi danh. Tên trong danh sách của UNESCO là “Craft of making Đông Hồ Folk woodblock printings”, năm ghi danh 2025.
Lý do cần bảo vệ khẩn cấp được nêu khá thẳng. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch viết hiện chỉ còn rất ít hộ gia đình ở làng Đông Khê kiên trì duy trì nghề. VietnamPlus ghi làng chỉ còn hai dòng họ làm tranh là họ Nguyễn Hữu và họ Nguyễn Đăng, với ba gia đình tâm huyết. Hồ sơ UNESCO nêu thêm: người trẻ ít tham gia, nghệ nhân còn ít và khó sống được bằng nghề.
Tháng 8/2026, Vietnam News đưa tin tỉnh Bắc Ninh đã phê duyệt đề án bảo vệ và phát huy nghề đến năm 2035, với mục tiêu đưa tranh Đông Hồ ra khỏi danh sách cần bảo vệ khẩn cấp, dự kiến hoàn thành vào năm 2040. Đề án cũng tính tới việc kiểm tra thị trường để chống hàng nhái và tranh in công nghiệp.
Tranh Đông Hồ là một hệ ngôn ngữ hình ảnh rất rõ: nét đen dày khép hình, mảng màu phẳng, bố cục cân, con vật được cách điệu, và lời chúc viết bằng hình. Chính sự giản lược ấy khiến dòng tranh này dễ được thiết kế đương đại học theo, từ poster, bao bì Tết đến áo graphic. Điều đáng giữ khi mượn chất liệu là tôn trọng nghĩa gốc của từng bức, và nhớ rằng bản gốc là tranh in tay trên giấy điệp. Các biểu tượng dân gian Việt được Teeworld lưu trong Teeworld Archive và collection Thần Thoại Việt Nam.
Ở Bắc Ninh. Tài liệu năm 2016 ghi xã Song Hồ, huyện Thuận Thành; Báo Chính phủ năm 2025 ghi khu phố Đông Khê, phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh.
Cách hiểu phổ biến là tiếng cười về thói đời: trong ngày cưới, chuột phải dâng chim, cá cho mèo. Một tác giả trên Tạp chí Mỹ thuật lại nhấn vào ý nghĩa no đủ, hạnh phúc của tranh Tết.
Lợn mẹ với năm lợn con và xoáy âm dương trên thân lợn tượng trưng cho sự tuần hoàn, sinh sôi, mong ước cuộc sống sung túc.
Nghề làm tranh Đông Hồ đã được ghi danh. Ngày 9/12/2025, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được đưa vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.
Biên tập: Teeworld Editorial. Minh họa: Teeworld Studio.
Tư liệu văn hóa
Nhựa cây sơn Phú Thọ, hai mươi lớp sơn và những lần mài. Đọc lại tranh sơn mài Việt Nam qua các mốc ở Trường Mỹ thuật Đông Dương, sáu tác phẩm sơn mài có tên trong danh sách bảo vật quốc gia (đối chiếu đến đợt 14) và khác biệt giữa sơn ta với sơn công nghiệp.
