Trần Hưng Đạo: cuộc đời, Hịch tướng sĩ, Đức Thánh Trần

Trần Hưng Đạo là cách gọi quen thuộc của Trần Quốc Tuấn, tông thất nhà Trần, người giữ chức Tiết chế thống lĩnh toàn quân trong các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông năm 1285 và 1287, theo một bài viết trên Tuổi Trẻ. Ông mất năm 1300 tại thái ấp Vạn Kiếp, được triều đình truy tặng tước hiệu và được dân gian tôn làm Đức Thánh Trần.

Bài này đọc Trần Hưng Đạo theo ba lớp: con người trong sử liệu, những văn bản gắn với tên ông như Hịch tướng sĩ và Binh thư yếu lược, rồi tục thờ Đức Thánh Trần ở Kiếp Bạc và trong tín ngưỡng dân gian. Diễn biến các trận đánh trên sông, nhất là trận năm 1288, được kể riêng trong bài Trận Bạch Đằng: ba lần chiến thắng trên một dòng sông.

Minh họa trần hưng đạo - Teeworld Studio — Minh họa: Teeworld Studio. Khi chia sẻ lại, vui lòng ghi nguồn TEEWORLD.VN.

Trần Quốc Tuấn trong sử liệu

Trần Quốc Tuấn là con An Sinh vương Trần Liễu, anh ruột vua Trần Thái Tông, theo bài kỷ niệm 705 năm ngày giỗ trên báo Nhân Dân. Nghĩa là ông sinh ra trong hoàng tộc, nhưng không thuộc nhánh nối ngôi.

Năm sinh của ông là chỗ các nguồn chưa thống nhất. Bài Nhân Dân năm 2005 và bài Tuổi Trẻ năm 2025 ghi năm 1228; một bài khác của Nhân Dân năm 2020 ghi năm 1231; còn Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật chỉ viết ông sinh vào khoảng 1230 đến 1234. Vì vậy, cách viết an toàn là: năm sinh chưa xác định chắc chắn.

Ngày mất thì rõ hơn: 20 tháng Tám năm Canh Tý, tương ứng ngày 5/9/1300, tại Vạn Kiếp, theo cả Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật lẫn bài của Nhân Dân năm 2020.

Vai trò trong ba lần kháng chiến chống Nguyên Mông

Theo Tuổi Trẻ, trong cuộc kháng chiến lần thứ nhất năm 1258, ông đã là một viên tướng trấn giữ biên ải. Đến hai cuộc kháng chiến sau, ông giữ vai trò tổng chỉ huy.

Câu nói gắn với ông nhiều nhất là lời tâu vua Trần Thánh Tông: “Bệ hạ chém đầu thần trước rồi hãy hàng”. VnExpress dẫn câu này theo Đại Việt sử ký toàn thư, đặt vào lúc quân Nguyên Mông kéo sang xâm lược lần thứ hai.

Vạn Kiếp, nơi có thái ấp của ông, cũng là chiến địa. Hồ sơ di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc của Cục Di sản văn hóa ghi sông Lục Đầu là nơi diễn ra trận Vạn Kiếp năm 1285. Tháng 4 năm Kỷ Sửu (1289), sau chiến thắng lần thứ ba, vua Trần Nhân Tông chính thức phong ông làm Hưng Đạo đại vương, theo Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật.

Mốc	Sự kiện	Ghi chú về nguồn
1228, 1231 hoặc khoảng 1230–1234	Năm sinh	Các nguồn ghi khác nhau
1258	Trấn giữ biên ải trong kháng chiến lần thứ nhất	Tuổi Trẻ
1285 và 1287	Tiết chế thống lĩnh toàn quân	Tuổi Trẻ
1285	Trận Vạn Kiếp trên sông Lục Đầu	Cục Di sản văn hóa
Tháng 4/1289	Được phong Hưng Đạo đại vương	Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật
20/8 Canh Tý (5/9/1300)	Mất tại Vạn Kiếp	Nhân Dân, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật

Hịch tướng sĩ: viết cho ai, vào lúc nào

Tên gốc của bài hịch là Dụ chư tì tướng hịch văn, tức bài hịch răn dạy các tướng dưới quyền. Về thời điểm, một bài phổ thông trên tạp chí Văn hóa và Phát triển viết rằng bài hịch ra đời vào khoảng trước cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông lần thứ hai. Cũng bài này dẫn Biên niên sử cổ trung đại Việt Nam cho một mốc cụ thể hơn: bài hịch được công bố tháng 9 năm 1284 tại cuộc duyệt binh lớn ở Đông Bộ Đầu.

Mốc tháng và địa điểm ấy chỉ đến từ một nguồn, và trong các nguồn bài này đã đọc chưa có nguồn thứ hai xác nhận. Cách đọc thận trọng là: bài hịch ra đời trước cuộc kháng chiến năm 1285, còn ngày tháng và nơi công bố cụ thể chưa nên coi là chắc chắn.

Bài hịch mở đầu bằng loạt tấm gương trung nghĩa trong sử sách, với câu dịch quen thuộc “Ta thường nghe: Kỷ Tín đem mình chết thay, cứu thoát cho Cao Đế”. Phần giữa phê phán những tướng chỉ ham vui như chọi gà, cờ bạc, săn bắn. Phần cuối kêu gọi tướng sĩ học binh pháp theo cuốn sách ông soạn, như bản dịch toàn văn đăng trên VnExpress cho thấy.

Đọc kỹ, đây là văn bản nói với tầng lớp chỉ huy chứ không phải lời hiệu triệu toàn dân. Sức nặng của nó nằm ở chỗ gắn danh dự riêng của từng người với vận nước.

Binh thư yếu lược: tác phẩm có thật và văn bản hiện còn

Việc Trần Quốc Tuấn soạn một bộ binh thư là điều bài hịch tự nói tới. Một bài giới thiệu sách trên Thanh Niên, thuộc loạt Thập Nhị Binh Thư của Tủ sách Nền Tảng Đổi Đời do người sáng lập Trung Nguyên Legend tuyển chọn, ghi tên gốc của sách là Binh gia diệu lý yếu lược, và cho biết một tác phẩm khác là Vạn Kiếp tông bí truyền thư đã thất truyền.

Câu hỏi khó là bộ Binh thư yếu lược đang lưu hành hôm nay có phải chính là sách của ông không. Nhà văn bản học Ngô Đức Thọ, trong nghiên cứu đăng trên Tạp chí Hán Nôm số 1 năm 1989 và được Bảo tàng Lịch sử quốc gia đăng lại, kết luận văn bản hiện có không liên quan đến di tác của Hưng Đạo vương. Ông cũng bác ý kiến cho rằng đây là sách được biên soạn tiếp nối qua các đời Lê, Nguyễn.

Lý do chính: văn bản ấy dựa vào hai sách in năm 1869 tại Hà Nội, nên thời điểm xuất hiện không thể sớm hơn năm đó. Loạt bài giới thiệu sách trên Thanh Niên thì vẫn trình bày văn bản hiện hành như nguyên bản của ông được một nho sĩ khuyết danh sửa đổi, bổ sung vào đầu thế kỷ XIX. Đó là nội dung giới thiệu sách, không phải một nghiên cứu văn bản học; trong các nguồn bài này đã đọc, khảo cứu văn bản của Ngô Đức Thọ là nghiên cứu duy nhất trả lời trực tiếp câu hỏi này.

Lời dặn cuối đời và tước hiệu truy tặng

Khi ông ốm nặng năm 1300, vua Trần Anh Tông đến hỏi kế giữ nước. Câu trả lời được nhắc lại nhiều nhất là: thời bình phải khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc. Bài viết của Đỗ Trung Lai trên Nhân Dân ghi rõ lời dặn này có trước khi ông mất hai tháng.

Sau khi ông mất, triều đình truy tặng Thái sư Thượng phụ Thượng Quốc công Nhân Vũ Hưng Đạo Đại vương. Nhân dân thì tôn ông là Cửu Thiên Vũ Đế Đức Thánh Trần, theo tin tưởng niệm 720 năm ngày mất trên Nhân Dân.

Từ danh tướng thành Đức Thánh Trần

Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật mô tả quá trình người dân qua nhiều đời “thánh hóa” Trần Hưng Đạo. Ông được gọi là Đức Thánh Trần hoặc Đức Thánh Cha, và câu “Tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ” đặt ông cạnh Thánh Mẫu Liễu Hạnh trong đời sống tín ngưỡng (về Mẫu Liễu Hạnh, xem bài Tứ bất tử gồm những ai).

Ở lớp tín ngưỡng, Đức Thánh Trần được tin là có thể trừ tà, sát quỷ, và nhân vật Phạm Nhan được coi là hiện thân của loài quỷ dữ mà ông trấn áp. Đây là niềm tin dân gian, không phải sử liệu. Cũng theo tạp chí này, từ năm 2006 đền Kiếp Bạc được chính quyền chính thức công nhận hình thức sinh hoạt hầu đồng.

Tục thờ không chỉ ở Kiếp Bạc. Đền Trần Thương ở Lý Nhân, theo Nhân Dân năm 2020 thuộc tỉnh Hà Nam, cũng tổ chức lễ tưởng niệm và lễ hội kéo dài đến hết tháng 8 âm lịch.

Đền Kiếp Bạc: từ thái ấp đến nơi thờ

Hồ sơ di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc của Cục Di sản văn hóa gọi đền Kiếp Bạc là Trần Hưng Đạo vương từ. Đền quay hướng Tây Nam, nhìn ra sông Lục Đầu, nằm ở vùng trung tâm thái ấp Vạn Kiếp xưa. Núi Dược Sơn gần đó, tương truyền, là vườn thuốc nam do Trần Hưng Đạo trồng.

Lễ hội đền Kiếp Bạc diễn ra từ ngày 16 đến ngày 20 tháng 8 âm lịch, gắn với ngày giỗ của ông. Khu Côn Sơn – Kiếp Bạc được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định 548/QĐ-TTg ngày 10/5/2012; cũng trong năm 2012, lễ hội đền Kiếp Bạc được ghi vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, theo VOV4.

Ngày 12/7/2025, tại kỳ họp lần thứ 47 của Ủy ban Di sản Thế giới, Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm, Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi vào Danh mục Di sản Thế giới, theo Cục Di sản văn hóa. Quần thể trải trên Quảng Ninh, Bắc Ninh và Hải Phòng, và giá trị được nhấn mạnh trong hồ sơ là Thiền phái Trúc Lâm thời Trần.

Theo danh sách Nhân Dân đăng khi công bố giá trị nổi bật toàn cầu của di sản (17/8/2025), quần thể gồm 12 điểm, cụm điểm di tích; đền Kiếp Bạc là một điểm ở Hải Phòng, còn bãi cọc Yên Giang là một trong năm điểm ở Quảng Ninh. Theo hồ sơ di tích Bạch Đằng của Cục Di sản văn hóa, Yên Giang là một trong các bãi cọc của chiến thắng Bạch Đằng năm 1288, trận đánh được kể trong bài về trận Bạch Đằng dẫn ở đầu bài.

Từ tư liệu đến graphic

Trần Hưng Đạo là một nhân vật khó vẽ, vì hình ảnh quen thuộc về ông đều do đời sau tạo ra: tượng đài, tranh thờ, bài giảng. Trong các nguồn bài này đọc, không có chân dung đương thời nào của ông được xác nhận. Cách làm thiết kế trung thực là dựa vào những gì văn bản còn giữ: nhịp văn của bài hịch, dòng sông Lục Đầu, không khí một thái ấp vừa là căn cứ quân sự vừa là vườn thuốc. Tinh thần ấy nằm ở sự nghiêm cẩn hơn là ở dáng vẻ oai phong.

Trong collection Thần Thoại Việt Nam, Trần Hưng Đạo Tee là áo thun graphic form oversized, cotton 220gsm, mang tinh thần Bạch Đằng và Kiếp Bạc vào streetwear Việt. Các câu chuyện lịch sử và huyền tích khác được lưu trong kho lưu trữ Teeworld.

Câu hỏi thường gặp

Trần Hưng Đạo sinh năm nào?

Chưa có năm sinh thống nhất. Các nguồn báo chí và tạp chí ghi 1228, 1231 hoặc khoảng 1230–1234. Ngày mất được ghi thống nhất hơn: 20 tháng Tám năm Canh Tý, tức 5/9/1300.

Hưng Đạo đại vương là ai?

Là tước hiệu của Trần Quốc Tuấn. Theo Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, vua Trần Nhân Tông chính thức phong ông làm Hưng Đạo đại vương vào tháng 4 năm 1289.

Hịch tướng sĩ ra đời khi nào?

Vào khoảng trước cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông lần thứ hai, tức trước năm 1285. Mốc cụ thể tháng 9/1284, tại cuộc duyệt binh ở Đông Bộ Đầu, chỉ thấy ở một nguồn: tạp chí Văn hóa và Phát triển, dẫn Biên niên sử cổ trung đại Việt Nam. Vì vậy nên xem đó là một cách ghi, chưa phải mốc đã được xác nhận.

Binh thư yếu lược có phải do Trần Hưng Đạo viết?

Ông có soạn một bộ binh thư, như chính Hịch tướng sĩ nhắc tới. Nhưng văn bản đang lưu hành, theo nghiên cứu văn bản học của Ngô Đức Thọ trên Tạp chí Hán Nôm, xuất hiện không sớm hơn năm 1869 và không liên quan đến di tác của ông. Một loạt bài giới thiệu sách trên Thanh Niên vẫn coi văn bản hiện hành là nguyên bản được người đời sau sửa đổi, nhưng đó là bài quảng bá sách, không phải nghiên cứu.

Đền Kiếp Bạc thờ ai, lễ hội vào ngày nào?

Đền Kiếp Bạc thờ Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn. Lễ hội diễn ra từ ngày 16 đến 20 tháng 8 âm lịch, gắn với ngày giỗ của ông.

Nguồn tham khảo

Biên tập: Teeworld Editorial. Minh họa: Teeworld Studio.

Trần Hưng Đạo: cuộc đời, Hịch tướng sĩ và tục thờ Đức Thánh Trần

MỤC LỤC

Áo Kể Tiếp Câu Chuyện

Bài Viết Liên Quan

Trận Bạch Đằng: ba lần chiến thắng trên một dòng sông

Quang Trung Nguyễn Huệ: từ Tây Sơn đến trận Ngọc Hồi – Đống Đa