Trận Bạch Đằng 938, 981, 1288 và bãi cọc khảo cổ

Trận Bạch Đằng là tên gọi chung cho ba trận thủy chiến trên sông Bạch Đằng: Ngô Quyền đánh quân Nam Hán năm 938, Lê Hoàn đánh quân Tống năm 981, và quân Trần đánh quân Nguyên ngày 9/4/1288. Cả ba đều gắn với một cách đánh: đóng cọc xuống lòng sông, dựa vào con nước lên xuống để nhử và chặn thuyền địch.

Điểm khác biệt nằm ở bằng chứng. Trận 1288 có hàng trăm cọc gỗ được khảo cổ học tìm thấy ở Quảng Ninh và Hải Phòng, với kết quả định tuổi tập trung vào thế kỷ XIII. Hai trận trước chủ yếu được biết qua sử sách, và ở trận 981, các nguồn hiện đại còn kể khác nhau. Bài này đặt ba trận cạnh nhau rồi đi vào từng lớp tư liệu.

Minh họa trận bạch đằng - Teeworld Studio — Minh họa: Teeworld Studio. Khi chia sẻ lại, vui lòng ghi nguồn TEEWORLD.VN.

Ba trận Bạch Đằng trong một bảng

	Năm 938	Năm 981	Năm 1288
Bên Việt	Ngô Quyền	Lê Hoàn (Lê Đại Hành)	Quân Trần, do Trần Quốc Tuấn chỉ huy chiến dịch
Đối phương	Quân Nam Hán, do Hoằng Tháo cầm quân	Quân Tống, thủy quân do Hầu Nhân Bảo chỉ huy	Quân Nguyên, thủy quân do Ô Mã Nhi chỉ huy
Cọc	Cọc vót nhọn, bịt sắt	Nguồn hiện đại ghi có đóng cọc	Bãi cọc ngầm ở cửa sông Chanh, sông Rút
Kết quả được ghi	Hoằng Tháo tử trận	Hầu Nhân Bảo bị giết, nơi chết ghi khác nhau	Ô Mã Nhi bị bắt
Bằng chứng khảo cổ	Chưa thấy trong các nguồn bài này dẫn	Chưa thấy trong các nguồn bài này dẫn	Các bãi cọc Yên Giang, Đồng Vạn Muối, Đồng Má Ngựa, Cao Quỳ

Năm 938: Ngô Quyền và bãi cọc bịt sắt

Theo bài tổng hợp của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, tháng 10 năm 938, Ngô Quyền từ châu Ái đem quân ra đánh Kiều Công Tiễn, rồi chuẩn bị đón quân Nam Hán do Hoằng Tháo chỉ huy. Ông huy động dân đẵn gỗ, vót nhọn, bịt sắt và đóng thành bãi cọc ở cửa sông Bạch Đằng.

Cách đánh được mô tả như sau: khi triều lên, thuyền nhẹ ra khiêu chiến, nhử đối phương vượt qua bãi cọc đang chìm dưới nước. Khi triều rút, thuyền địch va vào cọc, bị đâm thủng. Cũng theo bài này, quân Nam Hán chết đuối quá nửa, còn Hoằng Tháo bị giáo đâm và chết tại trận.

Mùa xuân năm Kỷ Hợi (939), Ngô Quyền xưng vương và chọn Cổ Loa, kinh đô cũ của Âu Lạc, làm kinh đô. Câu chuyện về tòa thành ấy được kể trong bài Cổ Loa: thành ốc, An Dương Vương và truyền thuyết Mỵ Châu.

Năm 981: Lê Hoàn và những chỗ nguồn còn kể khác nhau

Theo mục từ của Thông tấn xã Việt Nam, dẫn Bách khoa toàn thư Quân sự Việt Nam, trận Bạch Đằng năm 981 diễn ra ngày 28/4/981. Lê Hoàn chỉ huy; phía Tống có Hầu Nhân Bảo cầm thủy quân và Tôn Toàn Hưng cầm bộ binh. Trận đánh làm tan cánh quân chủ yếu của quân Tống và đánh chìm nhiều chiến thuyền.

Bộ Chỉ huy quân sự thành phố Hải Phòng ghi quân Tống có 4 vạn, Lê Hoàn cho đóng cọc ngăn sông dựa vào địa thế Bạch Đằng. Tuy vậy, nơi Hầu Nhân Bảo chết lại được kể khác nhau. Mục từ của Thông tấn xã Việt Nam ghi chủ tướng Hầu Nhân Bảo bị tiêu diệt trong trận Bạch Đằng, và bài của Dân Việt cũng kể ông bị bắt, chém ngay trong trận trên sông, còn Đài Phát thanh – Truyền hình Ninh Bình kể Hầu Nhân Bảo tiến theo sông Thương tới Chi Lăng và bị giết ở đó.

Vì thế, cách viết thận trọng là: năm 981 có giao chiến trên sông Bạch Đằng và các nguồn hiện đại ghi có đóng cọc, nhưng diễn biến chi tiết và nơi chủ tướng Tống tử trận chưa thống nhất.

Năm 1288: trận quyết chiến với quân Nguyên

Hồ sơ di tích lịch sử Bạch Đằng của Cục Di sản văn hóa ghi chiến thắng diễn ra ngày 9/4/1288, tức 8/3 âm lịch. Theo mục từ của Thông tấn xã Việt Nam, quân Nguyên bắt đầu rút từ ngày 30/3/1288, trong đó thủy quân do Ô Mã Nhi chỉ huy. Bên Trần, Trần Quốc Tuấn lãnh đạo chiến dịch, cùng các tướng Nguyễn Khoái, Phạm Ngũ Lão, Trần Quốc Bảo và hai vua Trần.

Quân Trần dựng trận địa cọc ngầm ở cửa sông Chanh và sông Rút, nhử đối phương vào trận địa mai phục rồi đánh khi nước triều xuống thấp. Kết quả được ghi: Ô Mã Nhi cùng nhiều tướng bị bắt, hơn 400 thuyền bị tịch thu.

Quy mô quân Nguyên thì các nguồn ghi khác nhau. Thông tấn xã Việt Nam viết thủy quân Ô Mã Nhi có khoảng hơn 60 nghìn quân và 600 chiến thuyền. Báo Quảng Ninh viết trận này tiêu diệt hơn 600 thuyền và 4 vạn quân. Người đọc nên hiểu đây là các con số ước lượng khác nhau, không phải một số liệu duy nhất.

Về con người chỉ huy trận này, từ xuất thân đến Hịch tướng sĩ và tục thờ Đức Thánh Trần, xem bài Trần Hưng Đạo: cuộc đời, Hịch tướng sĩ và tục thờ Đức Thánh Trần.

Cọc gỗ và thủy triều: vì sao chiến thuật lặp lại

Cả ba trận đều dựa vào một điều kiện tự nhiên: vùng cửa sông chịu ảnh hưởng thủy triều, mực nước thay đổi rõ trong ngày. Khi nước lên, bãi cọc bị che khuất; khi nước rút, cọc trở thành chướng ngại. Bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia về trận 938 và mục từ về trận 1288 đều mô tả việc nhử địch vào lúc triều lên và đánh lúc triều xuống.

Điều đáng chú ý là chiến thuật này không chỉ là cắm cọc. Nó đòi hỏi tính đúng thời điểm con nước, có lực lượng nhử và lực lượng mai phục. Các bãi cọc tìm thấy ở cửa sông Chanh, sông Rút cho thấy quân Trần bố trí trận địa ở các nhánh sông phụ, không chỉ trên dòng chính.

Khảo cổ bãi cọc: những gì đã tìm thấy

Theo Nhân Dân, những cây cọc Bạch Đằng đầu tiên được phát hiện năm 1953, khi người dân đào đất đắp đê. Các mẫu cọc định tuổi bằng phương pháp C14 cho kết quả tập trung vào thế kỷ XIII. Từ năm 2005, các đợt khảo sát dùng GPS, máy siêu âm và thiết bị đo từ trường.

Ba bãi cọc ở vùng Quảng Yên cũ, Quảng Ninh

Yên Giang: khai quật lần đầu năm 1958 và nhiều lần sau đó vào các năm 1969, 1976, 1984, 1988, theo VnExpress. Đây là bãi duy nhất có ao cọc lộ thiên.
Đồng Vạn Muối: khai quật tháng 11/2005 ở cửa sông Rút; Báo Quảng Ninh ghi số cọc còn lại khoảng 600 đến 1.000.
Đồng Má Ngựa: Báo Quảng Ninh ghi phát hiện năm 2009 khi người dân đào ao nuôi cá; VnExpress ghi khảo sát, khai quật năm 2010.

Cọc ở mỗi bãi không giống nhau. Ở bãi Yên Giang, cọc chủ yếu là gỗ lim hoặc táu, dài từ 2,6 m đến 2,8 m, theo Cục Di sản văn hóa; VnExpress ghi thêm đường kính 20 đến 30 cm. Ở Đồng Vạn Muối, VnExpress mô tả cọc thuộc nhiều loại gỗ, dùng cả thân lẫn cành, đường kính chỉ khoảng 7 đến 10 cm; cọc ở Đồng Má Ngựa cũng thuộc nhiều loại gỗ, đường kính từ 6 đến 22 cm. Báo Quảng Ninh kể thêm gỗ sến trong số các loại gỗ đã gặp. Số đo từng bãi giữa các nguồn không hoàn toàn khớp: Cục Di sản văn hóa ghi bãi Yên Giang dài khoảng 118 m, rộng 20 m, còn Nhân Dân ghi ao cọc lộ thiên rộng khoảng 120 m². Hai bãi Đồng Vạn Muối và Đồng Má Ngựa đã được lấp lại sau khai quật và được tư liệu hóa.

Bãi cọc Cao Quỳ ở Hải Phòng

Năm 2019, bãi cọc ở cánh đồng Cao Quỳ, xã Liên Khê, huyện Thủy Nguyên (cũ), Hải Phòng, theo địa giới lúc đó, được phát lộ. Theo VietnamPlus, Viện Khảo cổ học và Bảo tàng Hải Phòng đã khai quật 27 cọc gỗ niên đại thời Trần, và Viện đánh giá bãi cọc liên quan chặt chẽ đến trận thắng quân Nguyên năm 1288.

Cần nói rõ: các bãi cọc kể trên đều được gắn với năm 1288. Trong các nguồn bài này đã đọc, không có bãi cọc nào được xác định thuộc trận 938 hay 981.

Tình trạng di tích

Khu di tích lịch sử Bạch Đằng được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định 1419/QĐ-TTg ngày 27/9/2012; theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa, khu di tích thuộc thị xã Quảng Yên và thành phố Uông Bí (cũ), tỉnh Quảng Ninh, là các đơn vị hành chính cấp huyện đã kết thúc hoạt động từ ngày 1/7/2025. Các điểm trong khu gồm đền Trần Hưng Đạo, miếu Vua Bà, đền Trung Cốc, đình Yên Giang, đình Trung Bản, đình Đền Công và bến đò Rừng.

Từ tư liệu đến graphic

Bạch Đằng là một trong số ít đề tài lịch sử Việt có sẵn một hình ảnh rất rõ: hàng cọc xiên trong nước, mặt sông lên xuống theo con triều. Hình ảnh này không cần nhân vật vẫn đọc được, và nó mang đúng tinh thần của trận đánh: thắng nhờ hiểu dòng sông, không nhờ phô trương lực lượng. Đó cũng là lý do đề tài này hợp với ngôn ngữ graphic đương đại, vốn ưa những hình ảnh gọn và dễ đọc.

Trong collection Thần Thoại Việt Nam, Bạch Đằng Tee là áo oversized 220gsm với artwork mặt trước và lưng trơn, còn Trần Hưng Đạo Tee là áo thun graphic cotton 220gsm mang tinh thần Bạch Đằng và Kiếp Bạc. Những câu chuyện lịch sử khác được lưu trong kho lưu trữ Teeworld.

Câu hỏi thường gặp

Có mấy trận Bạch Đằng?

Có ba trận thường được nhắc: năm 938 (Ngô Quyền đánh Nam Hán), năm 981 (Lê Hoàn đánh Tống) và năm 1288 (quân Trần đánh Nguyên).

Trận Bạch Đằng năm 938 do ai chỉ huy?

Ngô Quyền chỉ huy, đánh quân Nam Hán do Hoằng Tháo cầm quân. Hoằng Tháo tử trận, và năm 939 Ngô Quyền xưng vương, đóng đô ở Cổ Loa.

Trận Bạch Đằng 1288 diễn ra ngày nào?

Theo Cục Di sản văn hóa, ngày 9/4/1288, tức ngày 8 tháng 3 âm lịch năm Mậu Tý.

Bãi cọc Bạch Đằng ở đâu?

Ba bãi cọc Yên Giang, Đồng Vạn Muối, Đồng Má Ngựa ở vùng thị xã Quảng Yên cũ, Quảng Ninh; ngoài ra có bãi cọc Cao Quỳ ở vùng huyện Thủy Nguyên cũ, Hải Phòng. Tất cả được các nhà nghiên cứu gắn với trận năm 1288.

Cọc Bạch Đằng làm bằng gỗ gì?

Tùy bãi. Ở bãi Yên Giang, cọc chủ yếu là gỗ lim hoặc táu, dài khoảng 2,6 đến 2,8 m. Ở Đồng Vạn Muối và Đồng Má Ngựa, cọc thuộc nhiều loại gỗ; ở Đồng Vạn Muối có cả cọc làm từ cành cây, đường kính khoảng 7 đến 10 cm. Báo Quảng Ninh kể thêm gỗ sến.