Thờ Mẫu Tam phủ là gì: nguồn gốc, điện thần, UNESCO

Thờ Mẫu, gọi đầy đủ là tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, là hình thức thờ cúng người Mẹ hóa thân ở các miền trời, sông nước và rừng núi, hình thành trên nền tảng của tín ngưỡng thờ Nữ thần, theo Cục Di sản văn hóa. Đứng đầu điện thần là Thánh Mẫu Liễu Hạnh, bên cạnh các vị Thánh Mẫu cai quản từng miền và nhiều nhân vật lịch sử hoặc huyền thoại có công với nước, với dân.

Ngày 01/12/2016, UNESCO ghi danh “Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Bài này đi qua cách gọi tên, cấu trúc Tam phủ – Tứ phủ, điện thần, nguồn gốc và danh hiệu UNESCO; nghi lễ hầu đồng được bàn ở bài riêng.

Minh họa thờ mẫu - Teeworld Studio — Minh họa: Teeworld Studio. Khi chia sẻ lại, vui lòng ghi nguồn TEEWORLD.VN.

Thờ Mẫu Tam phủ là gì?

Ở mức đơn giản nhất, đây là niềm tin vào quyền năng che chở của các Thánh Mẫu. Bài giới thiệu di sản trên trang Cục Di sản văn hóa tóm lại rằng sức mạnh của tín ngưỡng này nằm ở chỗ đáp ứng nhu cầu và khát vọng của đời sống thường nhật như cầu sức khỏe, cầu bình an, cầu làm ăn phát đạt. Trang UNESCO mô tả tương tự: cộng đồng thờ các Thánh Mẫu của ba miền trời, nước, rừng núi để đáp ứng nhu cầu tinh thần và mong có sức khỏe, thành công.

Cần phân biệt hai tầng. GS.TS Ngô Đức Thịnh, trong bài Đạo Mẫu ở Việt Nam đăng trên trang Khoa Văn học và Ngôn ngữ học, Trường ĐH KHXH&NV TP.HCM, viết: “Mẫu là Nữ thần, nhưng không phải tất cả Nữ thần đều là Mẫu.” Ông cũng lưu ý không nên đồng nhất hoàn toàn thờ Mẫu nói chung với Mẫu Tam phủ – Tứ phủ, vì từ thờ Nữ thần đến thờ Mẫu rồi đến Tam phủ – Tứ phủ là một quá trình phát triển về tính hệ thống.

Thờ Mẫu là đạo gì: tín ngưỡng hay tôn giáo?

Câu trả lời phụ thuộc vào việc ai đang gọi tên. Các văn bản chính thức dùng chữ “tín ngưỡng”: tên di sản được UNESCO ghi danh là “Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt”. Về mặt pháp lý, Luật Tín ngưỡng, tôn giáo số 02/2016/QH14 tách hai khái niệm. Tín ngưỡng là niềm tin được thể hiện qua lễ nghi gắn với phong tục, tập quán truyền thống; tôn giáo là niềm tin tồn tại với hệ thống quan niệm và hoạt động gồm đối tượng tôn thờ, giáo lý, giáo luật, lễ nghi và tổ chức.

Về phía nghiên cứu, GS.TS Ngô Đức Thịnh dùng tên “Đạo Mẫu” và gọi đây là “thứ tôn giáo tín ngưỡng”. Ở phần kết bài đã dẫn, ông xem Đạo Mẫu Tam phủ – Tứ phủ là “một thứ Đạo giáo dân gian đặc thù của Việt Nam”, hình thành trên cơ sở tín ngưỡng thờ Mẫu dân gian với ảnh hưởng của Đạo giáo Trung Quốc. Chữ “đạo” ở đây vì thế không đồng nghĩa với một tôn giáo có tổ chức theo nghĩa luật định. Cách gọi an toàn nhất khi viết về chủ đề này là theo tên di sản: tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ.

Tam phủ và Tứ phủ: bốn miền của vũ trụ

Theo VietnamPlus (Thông tấn xã Việt Nam), Tam phủ tương ứng với các miền khác nhau trong vũ trụ: Thiên phủ (miền trời), Nhạc phủ (miền rừng núi) và Thoải phủ (miền sông nước). Khi thêm Địa phủ, ta có Tứ phủ. Ngô Đức Thịnh mô tả Tứ phủ như một vũ trụ thống nhất chia thành bốn miền do bốn vị Thánh Mẫu cai quản, và Mẫu là một lực lượng sáng tạo đã hóa thân thành bốn.

Phủ	Miền cai quản	Thánh Mẫu	Màu trang phục trên điện thờ
Thiên phủ	Trời	Mẫu Thượng Thiên, thường được đồng nhất với Mẫu Liễu Hạnh	Đỏ
Nhạc phủ	Rừng núi	Mẫu Thượng Ngàn	Xanh
Thoải phủ	Sông nước	Mẫu Thoải	Trắng
Địa phủ	Đất	Mẫu Địa (Địa Tiên Thánh Mẫu)	Các nguồn đã dẫn không nêu

Màu trang phục trong bảng là lời GS Ngô Đức Thịnh do bài Mega Story về thờ Mẫu của VietnamPlus năm 2016 dẫn lại: trong điện thần Tam phủ, Thánh Mẫu Liễu Hạnh luôn đồng nhất với Mẫu Thượng Thiên, ngồi chính giữa, mặc đỏ; bên trái là Mẫu Thoải mặc trắng, bên phải là Mẫu Thượng Ngàn mặc xanh. Bộ ba này thường được gọi là Tam tòa Thánh Mẫu.

Điện thần: Thánh Mẫu và các hàng thánh

Ngô Đức Thịnh viết rằng Tam phủ – Tứ phủ đã quy về một hệ thống tương đối nhất quán, với các hàng thần theo thứ tự Ngọc Hoàng – Mẫu – Quan – Chầu – ông Hoàng, Cô, Cậu. Ông lưu ý rằng trên Thánh Mẫu còn có Ngọc Hoàng, nhưng đó là lớp ảnh hưởng Đạo giáo về sau và nặng về hình thức; vị thần chủ thực sự là Thánh Mẫu. Theo phần trình bày của ông tại một chương trình giới thiệu di sản năm 2018, được VietnamPlus ghi lại, điện thần gồm:

Ngọc Hoàng và Phật Bà Quan Âm.
Tam tòa Thánh Mẫu: ba vị Mẫu của ba miền.
Quan lớn: từ 5 đến 10 vị.
Chầu bà: từ 4 đến 12 vị.
Ông Hoàng: từ 5 đến 10 vị.
Vương cô: 12 vị; Vương cậu: 12 vị.
Ngũ hổ và Ông Lốt (rắn).

Ngô Đức Thịnh giải thích số lượng mỗi hàng dao động vì quan niệm ở các vùng miền khác nhau. Tổng số vị cũng được ghi khác nhau: bài giới thiệu di sản trên trang Cục Di sản văn hóa nói điện thần Tam phủ có khoảng 70 vị, còn bài của Ngô Đức Thịnh nói “trên 50 vị thần lớn nhỏ”. Trong số đó có nhiều nhân vật lịch sử được thần linh hóa như Trần Hưng Đạo, Phạm Ngũ Lão, Nguyễn Xí. Bài Trần Hưng Đạo và tục thờ Đức Thánh Trần đã kể riêng về vị thánh này.

Điện thần còn mang dấu vết các dân tộc miền núi. Cục Di sản văn hóa ghi rằng các vị như Mẫu Thượng Ngàn, các Quan, các Chầu, các Cô thuộc miền rừng núi, nơi cư trú của người Mường, Tày, Nùng, Dao; trang phục dân tộc và các điệu xá trong hát văn mang sắc thái văn hóa miền núi phía Bắc.

Thờ Mẫu có từ bao giờ?

Có hai mốc cần tách rời. Tục thờ Nữ thần thì rất cổ: Ngô Đức Thịnh cho rằng việc thờ phụng này đã có từ rất lâu đời và phổ biến ở nhiều dân tộc. Ông dẫn sách “Hội chân biên” in năm 1847 đời Thiệu Trị, trong đó 27 vị thần tiên có nguồn gốc thuần Việt thì 17 vị là tiên nữ.

Còn Mẫu Tam phủ – Tứ phủ như một hệ thống thì gắn với thế kỷ XVI. Ngô Đức Thịnh đặc biệt chú ý giai đoạn từ thế kỷ XVI trở đi, khi xuất hiện Mẫu Liễu, được dân gian coi là hóa thân, thậm chí đồng nhất với Mẫu Thượng Thiên. Ông giải thích sự xuất hiện này bằng nhu cầu nội tại của tín ngưỡng thờ Mẫu có từ trước, cùng bối cảnh xã hội thời Lê mạt: buôn bán chợ quê phát triển gắn với vai trò người phụ nữ, trong khi xã hội rối loạn. Trang Cục Di sản văn hóa cũng viết rằng từ thế kỷ XVI, tín ngưỡng này trở thành một sinh hoạt văn hóa có ảnh hưởng sâu rộng.

Về Thánh Mẫu Liễu Hạnh, Cục Di sản văn hóa ghi: theo thư tịch và huyền thoại, bà là tiên nữ giáng trần, làm người, rồi quy y Phật giáo, được tôn vinh là “Mẫu nghi thiên hạ”. Đây là lớp truyền thuyết, không phải tiểu sử. Bà cũng là một trong bốn vị trong Tứ bất tử của người Việt.

Những trung tâm thờ Mẫu và sự lan tỏa

Ngô Đức Thịnh kể tên các trung tâm thờ Mẫu lớn như Phủ Dầy (Nam Định), Hòn Chén (Huế) và Phủ Tây Hồ (Hà Nội). Trang Cục Di sản văn hóa coi Nam Định là một trong những địa phương có các trung tâm thờ Mẫu Liễu Hạnh tiêu biểu, với Phủ Dầy, Phủ Nấp và gần 400 nơi thờ cúng thánh Mẫu. Đây là địa danh theo bài giới thiệu năm 2016, trước khi sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025.

Tín ngưỡng này được thực hành ở Tây Bắc, Đông Bắc, Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ, TP. Hồ Chí Minh và lan tỏa ra nhiều địa phương khác. Nghiên cứu của Bùi Thị Thoa trên Tạp chí Phát triển Khoa học và Công nghệ – Khoa học Xã hội & Nhân văn (ĐHQG TP.HCM, 2019) cho biết thờ Mẫu xuất hiện trên cao nguyên Lang Biang vào giữa những năm 1920, theo chân người Việt di cư. Ở đó có cả dạng thức miền Trung, tôn Thánh Mẫu Thiên Ya Na đứng đầu điện thần thay cho Mẫu Liễu Hạnh.

Ở miền Trung và Nam Bộ, theo Ngô Đức Thịnh, một số nữ thần cũng được tôn vinh là Mẫu, như Linh Sơn Thánh Mẫu (Bà Đen) hay Bà Chúa Xứ núi Sam. Như vậy “Mẫu” là một danh xưng tôn kính có phạm vi rộng hơn điện thần Tam phủ ở châu thổ Bắc Bộ.

Danh hiệu UNESCO năm 2016

Theo Cục Di sản văn hóa, di sản được ghi danh lúc 17h15 giờ địa phương ngày 01/12/2016, tại Phiên họp lần thứ 11 của Ủy ban Liên Chính phủ về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, ở Addis Ababa, Ethiopia. Tên chính thức bằng tiếng Việt là “Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt”; tên tiếng Anh trên trang UNESCO là Practices related to the Viet beliefs in the Mother Goddesses of Three Realms, thuộc Danh sách đại diện (Representative List).

Theo phần đánh giá của Ủy ban Liên Chính phủ mà trang này dẫn lại, hồ sơ đề cử có phụ lục chứng minh di sản đã được đưa vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2013. Người giữ di sản được nêu rõ: thủ nhang, thầy cúng, thanh đồng, hầu dâng, cung văn, con nhang đệ tử. UNESCO mô tả việc trao truyền tri thức và kỹ năng bằng truyền miệng cho người mới và các thành viên trong gia đình, và cho rằng việc thờ Mẫu góp phần đề cao phụ nữ và vai trò của họ trong xã hội.

Về nghi lễ, trang Cục Di sản văn hóa xác định thực hành cơ bản gồm nghi lễ lên đồng và lễ hội, tiêu biểu là Lễ hội Phủ Dầy vào đầu tháng Ba âm lịch, gắn với ngày giỗ Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Nghi lễ trung tâm là lên đồng, với hát văn, trang phục và múa thiêng. Cấu trúc một buổi hầu, các giá đồng và cách nhìn hôm nay về nghi lễ này được trình bày trong bài hầu đồng là gì.

Từ tư liệu đến graphic

Thờ Mẫu để lại cho thiết kế một bảng màu đã được mã hóa sẵn: đỏ của trời, xanh của núi rừng, trắng của sông nước. Hệ bốn miền trời, đất, núi, nước cũng là một cấu trúc bố cục rõ ràng, dễ chuyển thành lưới bốn ô hay bốn lớp chồng nhau.

Vì đây là tín ngưỡng đang được thực hành, thiết kế nên mượn cấu trúc và màu sắc thay vì sao chép tượng thờ hay nghi vật. Những chất liệu văn hóa Việt khác mà Teeworld đã đọc và chuyển thành hình ảnh được lưu trong kho lưu trữ Teeworld. Các bộ sưu tập áo hiện có của Teeworld được tập hợp ở trang bộ sưu tập.

Câu hỏi thường gặp

Thờ Mẫu là gì?

Là tín ngưỡng thờ người Mẹ hóa thân ở các miền trời, sông nước, rừng núi, hình thành trên nền tín ngưỡng thờ Nữ thần, với Thánh Mẫu Liễu Hạnh đứng đầu điện thần.

Thờ Mẫu là đạo gì?

Văn bản chính thức và UNESCO gọi là tín ngưỡng. GS.TS Ngô Đức Thịnh dùng tên Đạo Mẫu và xem đây là một thứ Đạo giáo dân gian đặc thù của Việt Nam. Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 phân biệt tín ngưỡng với tôn giáo có giáo lý, giáo luật và tổ chức.

Thờ Mẫu có từ bao giờ?

Theo GS.TS Ngô Đức Thịnh, tục thờ Nữ thần đã có từ rất lâu đời; ông gắn sự xuất hiện của Mẫu Liễu, vị thần chủ của Đạo Mẫu Tam phủ – Tứ phủ, với giai đoạn từ thế kỷ XVI. Bài giới thiệu di sản trên trang Cục Di sản văn hóa cũng ghi rằng từ thế kỷ XVI, tín ngưỡng này trở thành một sinh hoạt văn hóa có ảnh hưởng sâu rộng.