Teeworld Editorial
23 tháng 9, 2026
TỪ CỬA HÀNG
Những mẫu áo lấy chất liệu từ chủ đề của bài viết
ĐỌC THÊM
Tư liệu văn hóa
Bốn vị thánh bất tử của tín ngưỡng dân gian Việt: Tản Viên, Thánh Gióng, Chử Đồng Tử và Mẫu Liễu Hạnh. Mỗi vị gắn với khát vọng gì, thờ ở đâu, và vì sao Từ Đạo Hạnh từng có tên trong danh sách.
Tư liệu văn hóa
Truyền thuyết thần núi và thần nước cầu hôn con gái Vua Hùng: truyện được chép trong sách cổ ra sao, cách đọc về lũ sông Hồng và đắp đê, câu hỏi có thật không, và tín ngưỡng Tản Viên Sơn Thánh hôm nay.
Thánh Gióng là người anh hùng trong truyền thuyết làng Phù Đổng: một cậu bé lên ba vẫn chưa biết nói, biết cười, nghe lời vua kêu gọi người tài đánh giặc thì bỗng lớn nhanh, cưỡi ngựa sắt ra trận, thắng giặc rồi lên núi Sóc, cưỡi ngựa bay về trời. Người đời sau thờ ông như vị thánh bảo hộ mùa màng, hòa bình cho đất nước và thịnh vượng cho muôn dân.
Câu chuyện ấy không chỉ nằm trong sách. Nó được diễn lại mỗi năm ở Hội Gióng tại đền Phù Đổng và đền Sóc, lễ hội được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2010. Còn câu hỏi Thánh Gióng có thật không, câu trả lời ngắn là: đây là truyền thuyết, nhưng là một truyền thuyết đã được chép vào văn bản từ rất sớm và thậm chí đi vào chính sử.
Theo bản kể được Hànộimới thuật lại, dưới thời Hùng Vương thứ sáu, giặc Ân xâm lược. Cậu bé làng Phù Đổng lên ba bỗng cất tiếng, xin nhà vua sắm cho ngựa sắt, roi sắt, giáp sắt. Ra trận, khi vũ khí không còn, Gióng nhổ cả bụi tre đằng ngà đánh giặc. Thắng xong, ông cưỡi ngựa lên núi Sóc Sơn, và theo VOV2, bái vọng mẹ rồi bay về trời.
Trang của Cục Di sản văn hóa kể thêm một chi tiết nhỏ mà rất đắt: cậu bé ba tuổi chưa biết nói, biết cười ấy nằm trong chiếc thúng treo trên gióng tre. Có bản kể cho Gióng cầm roi sắt, có bản ghi gậy sắt; các chi tiết thay đổi theo người kể, nhưng trục truyện gồm cậu bé lặng im, sự lớn vụt, ngựa sắt, tre ngà và cuộc về trời thì giữ nguyên.
Theo bài viết của tác giả Tô Như trên Tia Sáng, truyền thuyết đánh giặc cứu nước của Đổng Thiên Vương được ghi chép sớm nhất dưới dạng văn bản trong "Lĩnh Nam chích quái", ra đời dưới thời nhà Trần. Bản này giàu yếu tố thần kỳ: ngựa sắt, roi sắt, cậu bé ăn nhiều và lớn thành người khổng lồ.
Tuy vậy, mốc "sớm nhất" nên để ngỏ. Theo nghiên cứu của TS Đào Phương Chi (Viện Nghiên cứu Hán Nôm) trên Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, "Việt điện u linh tập" do Lý Tế Xuyên biên soạn năm 1329, thời Trần Hiến Tông, và danh mục thần trong sách đã có mục "Xung Thiên Dũng Liệt Chiêu Ứng Uy Tín đại vương". Đây là một trong các tôn hiệu của vị thần Gióng, theo bài của nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng trên Báo Giác Ngộ.
Khi chép vào "Đại Việt sử ký toàn thư", sử gia Ngô Sĩ Liên lược đi nhiều chi tiết hoang đường. Bản trong Toàn thư kể vua ban cho gươm và ngựa, đứa trẻ phi ngựa vung gươm tiến lên trước, quan quân theo sau. Tức là từ một câu chuyện thần kỳ, sử gia đã tìm cách biến nó thành một trận đánh "có thể hiểu được". Sự khác biệt này là chìa khóa để đọc Thánh Gióng: ta đang nhìn một truyền thuyết được nhiều thời đại kể lại theo nhu cầu của mình.
Mỗi chi tiết trong truyện đều có thể đọc như một biểu tượng. Cậu bé ba tuổi không nói, chỉ lên tiếng khi đất nước cần, là hình ảnh sức mạnh tiềm ẩn của cộng đồng. Sự lớn vụt sau đó là sức mạnh ấy được đánh thức.
Với bộ vũ khí bằng sắt, nhà nghiên cứu Ngô Thị Hồng Giang trên Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật coi ngựa sắt là biểu tượng tiêu biểu nhất của truyện, còn roi sắt, áo giáp sắt thể hiện tinh thần đoàn kết giữa những lực lượng sản xuất ở nông thôn để chinh phục thiên nhiên và chiến thắng kẻ xâm lược. Cùng bài dẫn nhận định của GS Trần Quốc Vượng rằng biểu tượng mặt trời trên trống đồng Đông Sơn đã chuyển thành biểu tượng con ngựa trắng ở đền Gióng và con ngựa sắt trong huyền tích Gióng. Đây là một giả thuyết diễn giải, không phải dữ kiện khảo cổ.
Truyền thuyết còn "in" lên địa lý. Nhà nghiên cứu Nguyễn Đổng Chi ghi trong "Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam", được GS Tương Lai dẫn lại trên Tuổi Trẻ, rằng những dãy ao tròn nối nhau kéo dài từ vùng Kim Anh, Đa Phúc cũ đến Sóc Sơn được người ta bảo là vết chân ngựa của Thánh Gióng. Đó là cách một cộng đồng đọc cảnh quan quê mình qua câu chuyện mình yêu, và nên được hiểu đúng như vậy.
Đền Phù Đổng, nơi được coi là quê của Thánh Gióng, hiện là di tích quốc gia đặc biệt ở xã Phù Đổng, Hà Nội, theo Hànộimới. Theo Cục Di sản văn hóa, hội diễn ra từ ngày 7 đến ngày 9 tháng Tư âm lịch. Ngày dương lịch tương ứng thay đổi theo năm.
Điều đặc biệt là trận đánh được diễn bằng ngôn ngữ biểu tượng. Mô tả của UNESCO cho biết các chàng trai được luyện tập kỹ để đóng vai những người chỉ huy cờ, trống, chiêng, quân và phường trẻ, còn 28 bé gái từ 9 đến 13 tuổi được chọn đóng vai tướng giặc. Động tác múa cờ của ông Hiệu cờ cùng tiếng trống, tiếng chiêng diễn tả diễn biến trận đánh, và những con bướm giấy thả ra từ lá cờ tượng trưng cho giặc tan.
Theo Cục Di sản văn hóa, chiến trường là ba chiếc chiếu, mỗi chiếu có một chiếc bát to úp xuống tượng trưng cho núi đồi. Ông Hiệu cờ lần lượt tiến vào từng chiếc chiếu, nơi đóng đại quân của 28 nữ tướng giặc, được coi là biểu tượng cho yếu tố âm. Hết trận, dân chúng ào vào cướp lấy những mảnh chiếu để cầu may.
Đền Sóc ở Sóc Sơn là nơi truyền thuyết kể Thánh Gióng hóa, tức bay về trời. Hội ở đây diễn ra từ ngày 6 đến ngày 8 tháng Giêng. UNESCO mô tả lễ hội đền Sóc có nghi thức tắm tượng Thánh và rước hoa tre về đền dâng Thánh; Cục Di sản văn hóa ghi thêm tục "cướp hoa tre" cầu may.
Sóc Sơn còn có một lớp ký ức mới. Theo Thanh Niên, trên đỉnh núi Đá Chồng, cao 297m so với mực nước biển, có tượng đài Thánh Gióng đúc bằng đồng nguyên chất, cao tới đỉnh 11,07m, độ vươn 17m, nặng 86 tấn, do nhà điêu khắc Nguyễn Kim Xuân thiết kế. Tượng khánh thành lúc 9 giờ 9 phút ngày 9.9.2009, trong chuỗi công trình kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội.
Theo Báo Chính phủ, vào 16 giờ 20 phút ngày 16/11/2010 (giờ Nairobi), tại phiên họp thứ năm của Ủy ban Liên Chính phủ theo Công ước 2003 của UNESCO, Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là di sản thứ ba của Hà Nội được UNESCO ghi danh trong năm 2010, sau 82 bia tiến sĩ ở Văn Miếu và Hoàng thành Thăng Long.
| Đền Phù Đổng | Đền Sóc | |
|---|---|---|
| Gắn với | Quê của Thánh Gióng | Nơi Thánh bay về trời |
| Thời gian hội | Mồng 7 đến 9 tháng Tư âm lịch | Mồng 6 đến 8 tháng Giêng |
| Nghi lễ nổi bật | Múa cờ, diễn trận với 28 nữ tướng, cướp mảnh chiếu | Tắm tượng, rước và cướp hoa tre |
Không có tư liệu lịch sử nào xác nhận một cậu bé lớn vụt thành người khổng lồ, cưỡi ngựa sắt rồi bay lên trời. Đó là truyền thuyết. Ngay các sử gia thời trung đại cũng đã thấy phần hoang đường ấy, nên khi đưa vào chính sử, Toàn thư chỉ giữ lại hình ảnh một đứa trẻ được vua ban gươm, ngựa và dẫn quân ra trận.
Những gì có thật thì rất rõ: các văn bản cổ đã chép truyện từ thời Trần, đền Phù Đổng và đền Sóc là di tích đang được thờ phụng, Hội Gióng được cộng đồng gìn giữ đến mức được thế giới ghi nhận. Thánh Gióng "có thật" theo nghĩa đó: một nhân vật có đời sống thật trong ký ức và nghi lễ của nhiều thế hệ.
Ít hình tượng Việt nào có sẵn nhiều "chất liệu hình" như Thánh Gióng: bóng ngựa, cây tre, lá cờ và cả nhịp chuyển từ cậu bé lặng im sang người khổng lồ. Trong collection Thần Thoại Việt Nam của Teeworld, mẫu Thánh Gióng Tee lấy chủ đề người anh hùng làng Phù Đổng, trên cotton 220gsm form oversized. Các bài đọc biểu tượng và truyền thuyết khác được lưu trong Archive.
Hội ở đền Phù Đổng từ mồng 7 đến 9 tháng Tư âm lịch; hội ở đền Sóc từ mồng 6 đến 8 tháng Giêng.
Ngày 16/11/2010, Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Một nghiên cứu trên Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật coi ngựa sắt là biểu tượng tiêu biểu nhất của truyện, gắn với sức mạnh đoàn kết của cộng đồng; có giả thuyết nối con ngựa với biểu tượng mặt trời Đông Sơn.
Là nhân vật truyền thuyết, không phải nhân vật lịch sử được xác minh. Truyện có mặt trong các sách thời Trần như Việt điện u linh tập (1329) và Lĩnh Nam chích quái, sau đó đi vào Đại Việt sử ký toàn thư dưới dạng lược bớt yếu tố thần kỳ.
Biên tập: Teeworld Editorial. Minh họa: Teeworld Studio.
Tư liệu văn hóa
Lang Liêu thắng các anh em bằng hạt gạo. Kể lại sự tích bánh chưng bánh giầy theo Lĩnh Nam chích quái, rồi đặt cách hiểu trời tròn đất vuông cạnh những cách đọc khác và vai trò của bánh trong Tết, Giỗ Tổ.
