Thần Trụ Trời: thần thoại tạo lập đất trời

Thần Trụ Trời là truyện thần thoại của người Việt kể về lúc trời đất mới được tách ra: từ một cõi hỗn độn tối tăm, một vị thần khổng lồ xuất hiện, lấy đầu đội trời lên, lấy chân đạp đất xuống, đào đất đá đắp cột chống trời. Khi trời đã cao, đất đã rộng, thần phá cột đi; đất đá văng khắp nơi thành núi, thành đảo.

Cốt truyện ngắn đến mức dễ bị đọc lướt như một bài học thuộc lòng. Nhưng nếu đọc kỹ, truyện nói nhiều điều về cách người Việt xưa hình dung vũ trụ: thế giới không sinh ra từ một lời phán, mà từ lao động đào đắp. Bài này tóm lại nội dung, nói rõ truyện được ghi nhận ở đâu, vì sao được xếp vào thần thoại suy nguyên, và đặt Thần Trụ Trời cạnh các vị thần sáng tạo khác trong kho truyện Việt.

Minh họa thần trụ trời - Teeworld Studio — Minh họa: Teeworld Studio. Khi chia sẻ lại, vui lòng ghi nguồn TEEWORLD.VN.

Truyện Thần Trụ Trời kể gì

Theo bản tóm lược của PGS.TS Nguyễn Thị Huế trong bài viết về thần thoại các dân tộc Việt Nam trên trang Khoa Văn học, Trường ĐH KHXH&NV – ĐHQG TP.HCM, câu chuyện diễn ra theo mấy nhịp:

Hỗn độn: ban đầu vũ trụ là một cõi hỗn độn, mờ mịt, tối tăm, lạnh lẽo.
Tách trời đất: thần Trụ Trời xuất hiện, lấy đầu đội trời lên cao và dùng chân đạp đất xuống thấp.
Đắp cột: thần đào đất đá, xây trụ chống trời lên cao mãi.
Phá cột: khi trời đã thật cao, đất đã thật rộng, thần phá cột trụ đi, ném vung đất đá khắp chốn; mỗi hòn đá văng ra thành một hòn núi hay một hòn đảo.
Thành địa hình: đất tung tóe khắp nơi thành cồn, thành đồi, thành cao nguyên; chỗ thần đào đất xây trụ lõm xuống thành đầm hồ, sông biển; chỗ ráp quanh giữa trời và đất gọi là chân trời. Bản tóm lược còn ghi hình dung "trời tròn như bát úp, đất phẳng như cái mâm vuông".

Trong bản tóm lược này không có kẻ thù, không có thử thách, không có phần thưởng; truyện xoay quanh vị thần và công việc tạo lập của thần. Đây là dấu hiệu dễ nhận ra của thần thoại suy nguyên, khác với nhiều truyền thuyết hay cổ tích thường xây quanh xung đột và nhân vật đối lập. Thần Trụ Trời cũng không đứng một mình trong kho truyện: Nguyễn Thị Huế viết rằng tiếp theo thần thoại này, người Việt còn kể tới nhiều vị thần khai sáng, xây dựng vũ trụ như trong bài ca "Ông Đếm cát, Ông Tát bể, Ông Kể sao, Ông Đào sông, Ông Xây rú".

Truyện được ghi nhận ở đâu

Thần Trụ Trời là truyện kể dân gian, không có tác giả. Trong bài viết về thần thoại các dân tộc Việt Nam, PGS.TS Nguyễn Thị Huế xếp truyện vào thần thoại Việt (Kinh) và dùng nó làm ví dụ đầu tiên cho nhóm thần thoại kể về nguồn gốc vũ trụ. Muốn hiểu vì sao truyện được đọc nghiêm túc như một văn bản thần thoại, cần nhắc tới Nguyễn Đổng Chi: theo nhà nghiên cứu Bùi Thị Thiên Thai (Viện Văn học) trên tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam (2020), phải đến công trình Lược khảo về thần thoại Việt Nam (1956) của ông, thần thoại học Việt Nam mới chính thức đánh dấu mốc hình thành ngành. Nguyễn Đổng Chi (1915–1984) là một trong những học giả văn hóa dân gian hàng đầu của Việt Nam thế kỷ XX, người soạn bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam và được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt đầu năm 1996, theo Báo Nông nghiệp và Môi trường.

Một địa danh đôi khi được nhắc cùng truyện là núi Thạch Môn. Khi giới thiệu vở "Ngày xưa", có chuyển thể Thần Trụ Trời, Đại biểu Nhân dân nhắc tới "đỉnh núi Thạch Môn" trong số những địa danh huyền thoại mà khán giả sẽ gặp. Theo Cục Di sản văn hóa, Thạch Môn là một trong những tên gọi khác của núi Kính Chủ, trang này ghi thuộc huyện Kinh Môn, tỉnh Hải Dương; tỉnh Hải Dương nay đã nhập vào thành phố Hải Phòng theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Núi nằm trong khu di tích An Phụ – Kính Chủ – Nhẫm Dương, được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2016. Tuy vậy, trang của Cục không nhắc tới cột chống trời, và các nguồn đạt chuẩn đã mở cho bài này chưa xác nhận ngọn Thạch Môn trong truyện kể là ngọn núi nào. Vì thế bài không gắn truyện với một di tích cụ thể.

Vì sao Thần Trụ Trời là thần thoại suy nguyên

Nguyễn Thị Huế chia thần thoại thành hai nhóm lớn: thần thoại suy nguyên, kể về nguồn gốc vũ trụ và nguồn gốc muôn loài; và thần thoại kể về việc chinh phục thiên nhiên, sáng tạo văn hóa. Thần Trụ Trời thuộc nhóm đầu vì truyện trả lời đúng một câu hỏi: trời đất từ đâu mà có, núi và đảo từ đâu mà ra.

Một bài trên tạp chí khoa học Trường Đại học Hồng Đức năm 2025 định nghĩa thần thoại là những truyện kể dân gian phản ánh quan niệm của con người cổ về thế giới tự nhiên và đời sống xã hội, và lưu ý nhân vật chính thường có ngoại hình khổng lồ, lấy thần Trụ Trời và cặp Nữ Oa – Tứ Tượng làm ví dụ. Nguyễn Thị Huế cũng lấy Thần Trụ Trời làm ví dụ cho nghệ thuật phóng đại của thần thoại: thần có bước chân bước từ đỉnh núi này sang đỉnh núi nọ. Tầm vóc khổng lồ không chỉ để gây ấn tượng: một vị thần phải to đúng bằng vũ trụ mới có thể tách trời khỏi đất.

Đọc lại: vũ trụ làm ra bằng lao động

Điểm đáng chú ý nhất của truyện không nằm ở phép màu mà ở động từ. Thần không phán cho trời lên cao; thần đội, đạp, đào, đắp, phá. Nguyễn Thị Huế viết rằng coi vũ trụ do một vị thần tạo ra, và vị thần ấy cũng phải vất vả đào đắp giống như con người lao động, chính ở thần thoại này con người đã nêu lên được vấn đề lao động sáng tạo.

Cách đọc ấy giải thích vì sao truyện dễ gần với một cộng đồng nông nghiệp: hình ảnh đào đất, đắp cột, san gò đống là công việc người ta nhìn thấy mỗi ngày. Chi tiết phá cột sau khi xong việc cũng đáng để ý. Thần không để lại đền đài cho mình; cái còn lại là núi và đảo, tức là cảnh quan mà con người sống trong đó.

Thần Trụ Trời và các vị thần sáng tạo khác

Kho truyện Việt không chỉ có một vị thần tạo lập thế giới. Đặt Thần Trụ Trời cạnh các nhân vật khác giúp thấy rõ nét riêng của nó.

Nhân vật	Cộng đồng, nguồn	Làm gì
Thần Trụ Trời	Việt (Kinh)	Tách trời đất, đắp rồi phá cột trời, tạo núi và đảo
Ông Trời	Việt	Chúa tể, về sau được gọi là Thượng đế, Ngọc Hoàng; cai quản cõi trời và cả vũ trụ
Nữ Oa – Tứ Tượng	Việt	Cặp thần khổng lồ thi đắp núi; Nữ Oa thắng
Ông Đùng	Xứ Nghệ	Dắt núi đào sông, đắp núi chống lũ, diệt thú dữ
Ông Đếm cát, Ông Tát bể, Ông Kể sao, Ông Đào sông, Ông Xây rú	Việt	Các vị thần khai sáng, xây dựng vũ trụ được kể tiếp theo Thần Trụ Trời
Ông Thu Tha – bà Thu Thiên	Mường (mo Đẻ đất đẻ nước)	Truyền làm ra đất, ra trời

Một vị thần đơn độc giữa những cặp đôi

Nguyễn Thị Huế nhắc tới hai nhóm cặp đôi. Nhóm thứ nhất là các vị thần sáng tạo vũ trụ ở một số dân tộc: ông bà Két Dơ, GaGia của người Lô Lô, Xô Công Phạ, Xô Công Đin của người Thái, ông Thu Tha và bà Thu Thiên trong Đẻ đất đẻ nước của người Mường. Bà nhận xét tên gọi khác nhau nhưng các vị thần ấy có điểm chung là những cặp vợ chồng khai sáng vũ trụ, trời đất sinh ra từ sự hôn phối của họ. Nhóm thứ hai là các cặp vợ chồng khổng lồ đầu tiên đã sinh ra nòi giống con người và kiến tạo địa bàn sinh tụ: ông Đùng – bà Đà (Việt), ông Thu Tha – bà Thu Thiên (Mường), Ải Lậc Cậc (Thái), các cặp của người Tày và Lạc Long Quân – Âu Cơ (Việt). Đặt cạnh những cặp đôi ấy, Thần Trụ Trời trong bản tóm lược của bà là một vị thần làm việc một mình.

Khổng lồ thần thoại và người hùng văn hóa

Một bài trên trang Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam về ông Đùng xứ Nghệ dẫn nhận định của Cao Huy Đỉnh: những ông khổng lồ thần thoại như Thần Trụ Trời, ông Đào sông xây núi, Ải Lậc Cậc mới chỉ có "cái to lớn của địa vực thiên nhiên mà thôi". Ông Đùng thì khác: vừa mang đặc điểm khổng lồ thần thoại, vừa là người hùng văn hóa, cùng dân đắp núi chống lũ, diệt thú dữ. Nói cách khác, Thần Trụ Trời làm ra sân khấu; các nhân vật sau mới bắt đầu sống và lao động trên sân khấu ấy.

Còn Bàn Cổ thì sao?

Người đọc hay liên tưởng Thần Trụ Trời với Bàn Cổ trong thần thoại Trung Hoa vì cùng mô típ tách trời đất. Các nguồn đã tra cho bài này không bàn trực tiếp về quan hệ giữa hai truyện, nên bài không kết luận truyện nào ảnh hưởng truyện nào. Cách an toàn là nói hai truyện có mô típ tương đồng, còn nguồn gốc thì cần tài liệu so sánh chuyên sâu.

Thần Trụ Trời trong đời sống hôm nay

Truyện vẫn được kể lại bằng nhiều hình thức. Tháng 9/2024, theo Đại biểu Nhân dân, vở "Ngày xưa" do đạo diễn người Pháp Quentin Delorme dàn dựng ở Hà Nội chuyển thể ba truyện dân gian Việt, trong đó có Thần Trụ Trời, kết hợp âm nhạc, múa, trình chiếu, truyện tranh và rối. Năm 2025, Znews giới thiệu cuốn Nghìn lẻ một cách thế giới ra đời gồm 20 truyện sáng thế từ nhiều nền văn minh, trong đó có Thần Trụ Trời của Việt Nam. Những truyện gốc khác về buổi đầu người Việt có thể đọc ở bài Lạc Long Quân Âu Cơ và Sơn Tinh Thủy Tinh.

Từ tư liệu đến graphic

Thần Trụ Trời là một đề tài hiếm hoi mà hình ảnh gần như có sẵn trong lời kể: một thân hình khổng lồ, một cột trụ, bầu trời bị đẩy lên, đất đá văng thành núi. Khi vẽ lại, điều nên giữ là tinh thần lao động của truyện, tức vị thần đang làm việc chứ không đứng uy nghi, và cảnh quan núi, đảo như kết quả của công việc ấy. Thần Trụ Trời Tee của Teeworld là áo thun graphic form oversized cotton 220gsm trong bộ sưu tập Thần Thoại Việt Nam, gợi huyền tích dựng trời, dựng núi bằng đường nét di sản Việt. Các truyện thần thoại khác được đọc lại theo cách này nằm trong Teeworld Archive.

Câu hỏi thường gặp

Thần Trụ Trời là gì?

Là vị thần khổng lồ trong thần thoại Việt (Kinh), người tách trời khỏi đất bằng cách đội trời, đạp đất, đắp cột chống trời, rồi phá cột để đất đá thành núi và đảo.

Truyện Thần Trụ Trời thuộc thể loại gì?

Thần thoại, cụ thể là thần thoại suy nguyên, nhóm truyện kể về nguồn gốc vũ trụ và muôn loài.

Ý nghĩa của truyện Thần Trụ Trời là gì?

Truyện là cách người Việt xưa giải thích trời đất, núi, đảo từ đâu mà có. Theo PGS.TS Nguyễn Thị Huế, truyện còn cho thấy quan niệm vũ trụ được tạo ra bằng lao động đào đắp, giống lao động của con người.

Thần Trụ Trời làm những công việc gì?

Đội trời lên, đạp đất xuống, đào đất đá xây cột chống trời, rồi phá cột khi trời đã cao, ném đất đá khắp nơi tạo thành núi và đảo.

Thần Trụ Trời có liên quan tới ông Trời không?

Các nguồn học thuật đã tra trình bày ông Trời như một nhân vật riêng: chúa tể, về sau được gọi là Thượng đế, Ngọc Hoàng, cai quản cõi trời và cả vũ trụ. Vì vậy bài này không đồng nhất ông Trời với Thần Trụ Trời.