Tết Đoan Ngọ là tết gì? Nguồn gốc và phong tục

Tết Đoan Ngọ là tết mồng 5 tháng 5 âm lịch, người Việt quen gọi là Tết giết sâu bọ. Sách Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính, in năm 1915, tả rằng sáng sớm hôm ấy người ta ăn rượu nếp, trứng luộc, hoa quả; người lớn uống rượu hòa ít thuốc, “gọi là giết sâu bọ”; giữa trưa làm cỗ cúng gia tiên rồi đi hái lá thuốc.

Đoan Ngọ cũng là tết chung của nhiều nước Đông Á, và mỗi nơi giải thích nguồn gốc một kiểu. Người Trung Hoa gắn ngày này với việc tưởng niệm Khuất Nguyên cùng một số nhân vật khác tùy vùng; người Việt ăn tết cùng ngày nhưng, như Phan Kế Bính nhận xét, “không cúng gì Khuất-Nguyên”. Lớp nghĩa Việt nổi bật là trừ sâu bọ, phòng bệnh lúc giữa năm chuyển mùa.

Minh họa tết đoan ngọ - Teeworld Studio — Minh họa: Teeworld Studio. Khi chia sẻ lại, vui lòng ghi nguồn TEEWORLD.VN.

Tên gọi: Đoan Ngọ, Đoan Dương và Tết giết sâu bọ

Phan Kế Bính ghi: “Mồng năm tháng năm, gọi là Tết Đoan ngọ, hay là Đoan-dương.” Theo cách giải thích được Tuổi Trẻ dẫn năm 2024, “Đoan” là mở đầu, “Ngọ” là giữa trưa; Đoan Dương nghĩa là lúc khí dương bắt đầu thịnh.

Cái tên dân dã “Tết giết sâu bọ” mới là dấu ấn Việt. Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội giải thích quan niệm dân gian cho rằng trong cơ thể người thường có “sâu bọ” trú ngụ, hằng ngày ẩn sâu trong bụng, chỉ vào ngày mùng 5 tháng 5 mới ngoi lên. Ăn rượu nếp, hoa quả vào sáng sớm vì thế được coi là “giết sâu bọ”.

Cách giải thích của Trung Hoa: Khuất Nguyên và những người khác

Câu chuyện quen thuộc nhất là Khuất Nguyên. Phan Kế Bính thận trọng ghi rằng tục này “không rõ nguyên ủy từ đâu”, rồi kể lại thuyết của “có người”: tục có từ đời Xuân Thu, khi nước Sở có trung thần Khuất Nguyên can vua không được, ôm đá gieo mình xuống sông Mịch La đúng ngày mồng năm tháng năm; dân ở đó thương tiếc, hằng năm làm bánh, cuốn chỉ ngũ sắc, đua thuyền ra giữa sông ném bánh xuống cúng ông. Chi tiết niên đại trong sách năm 1915 cần đính chính: theo Berkshire Encyclopedia of China, Khuất Nguyên sống khoảng 340–278 TCN, sinh vào cuối thời Chiến Quốc, chứ không phải thời Xuân Thu.

Ngay tại Trung Quốc, câu chuyện cũng không chỉ có một. Hồ sơ “Dragon Boat festival” mà UNESCO ghi danh năm 2009 vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, đứng tên Trung Quốc, cho biết nhân vật được tưởng niệm khác nhau theo vùng: nhà thơ Khuất Nguyên ở Hồ Bắc, Hồ Nam; Ngũ Tử Tư ở miền Nam Trung Quốc; Yan Hongwo trong cộng đồng người Dai ở Vân Nam. Lễ hội ở đó gồm đua thuyền rồng, bánh gạo nếp gói lá, trứng, rượu, cùng các tục trừ tà như tắm nước hoa lá, đeo chỉ ngũ sắc, treo ngải và xương bồ trước cửa.

Ở Hàn Quốc, ngày Dano cũng rơi vào mùng 5 tháng 5 âm lịch, theo trang Korea.net của chính phủ Hàn Quốc; lễ hội Danoje Gangneung được UNESCO ghi danh năm 2008 vào Danh sách đại diện. Mỗi nơi giữ một phiên bản riêng của ngày lễ giữa năm.

Cách hiểu của người Việt: trừ sâu bọ, phòng bệnh giữa năm

Người Việt ăn tết cùng ngày nhưng không lấy Khuất Nguyên làm trung tâm. Phan Kế Bính viết rõ: người Tàu ăn tết để kỷ niệm Khuất Nguyên, ta thấy thế cũng theo, “nhưng theo thì theo chớ không cúng gì Khuất-Nguyên”.

Ghi chép địa chí cũ cho thấy trọng tâm là sâu bọ và tổ tiên. Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội dẫn Đồng Khánh địa dư chí: tết Đoan ngọ chuẩn bị rượu và hoa quả lễ tổ tiên từ sáng sớm, mọi người uống rượu, ăn hoa quả, gọi là giết sâu bọ.

Về nguồn gốc sâu xa hơn, một bài tổng hợp trên Kiểm sát Online dẫn sách Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam của Trần Ngọc Thêm, cho rằng Tết Đoan ngọ Việt Nam có cùng một khởi nguồn với vùng đất Bách Việt ở Nam Trung Hoa (khoảng hạ lưu Dương Tử trở xuống) và Bắc Đông Dương. Cùng bài viết giải thích đây là giai đoạn chuyển mùa, chuyển tiết, dịch bệnh dễ phát sinh, nên tục lệ nhắm vào trừ trùng, phòng bệnh. Đây là một giả thuyết văn hóa học, không phải kết luận đã được khảo cổ hay văn bản cổ chứng minh.

Dân gian còn có truyền thuyết ông Đôi Truân. Theo bản được Tuổi Trẻ thuật lại: một vụ mùa bội thu nhưng sâu bọ kéo đến rất đông, ông Đôi Truân xuất hiện, bày cho dân làng lập đàn cúng bánh gio, trái cây, rồi ra trước nhà vận động để giết sâu bọ. Chưa thấy nguồn khảo cứu nào xác định truyện này xuất hiện từ bao giờ, nên đọc nó như một truyện kể giải thích tên gọi.

	Trung Quốc	Việt Nam
Ngày	Mồng 5 tháng 5 âm lịch	Mồng 5 tháng 5 âm lịch
Nhân vật tưởng niệm	Khuất Nguyên, Ngũ Tử Tư hoặc nhân vật khác tùy vùng	Không thờ Khuất Nguyên; cúng gia tiên
Ý nghĩa nổi bật	Tưởng niệm, đua thuyền rồng, trừ tà	Giết sâu bọ, phòng bệnh, trừ tà
Hoạt động đặc trưng	Đua thuyền rồng, bánh gạo nếp, treo ngải và xương bồ	Ăn rượu nếp, hoa quả sáng sớm, hái lá thuốc giữa trưa

Phong tục xưa: từ nhuộm móng đến hái lá mồng năm

Đoạn tả Đoan Ngọ của Phan Kế Bính là một ghi chép khá chi tiết về tết này đầu thế kỷ XX:

Nhuộm móng cho trẻ: lấy lá móng nhuộm các đầu ngón tay, ngón chân, trừ ngón trỏ.
Bùa chỉ ngũ sắc: kết bằng chỉ năm màu, mụn lụa kết hình hoa sen, quả đào, quả khế, quả ớt, đeo cho trẻ để trừ tà.
Hái lá mồng năm: giữa trưa hái lá, nhất là ích mẫu, cối xay, muỗm, vối, đem ủ, phơi khô để nấu uống. Ông ghi tục này bắt nguồn từ điển Lưu Thần, Nguyễn Triệu đời Tấn vào núi Thiên Thai hái thuốc gặp tiên.
Ngải cứu kết hình con giáp: năm Tý kết con chuột, năm Sửu kết con trâu, treo giữa cửa để trừ điều bất tường.

Ở cung đình, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội dẫn các thư tịch như Đại Việt sử ký toàn thư và Lê triều hội điển, cho biết trong cung đình thời Lê, tết Đoan ngọ là lễ thường triều, có nghi lễ cúng tế tiên tổ, ban yến và ban quạt cho văn võ bá quan. Cũng theo trung tâm này, GS Nguyễn Văn Huyên từng gọi đây là “tết kỳ lạ nhất của người Việt”.

Các vật phẩm đều mang nghĩa biểu trưng: chỉ ngũ sắc ứng với màu ngũ hành để trừ tà, bột hùng hoàng xua rắn rết, trái cây ngụ ý giết sâu bọ, theo cách giải thích của trung tâm.

Tết Đoan Ngọ ăn gì: khác nhau theo vùng

Món ăn Đoan Ngọ thay đổi theo miền. Theo tổng hợp của Dân trí, đây là những lễ vật dâng ông bà, tổ tiên, sau đó cả nhà cùng ăn:

Miền Bắc: cơm rượu nếp, trái cây mùa hè như vải, mận, và bánh tro.
Miền Trung: chè kê và thịt vịt.
Miền Nam: bánh ú tro, chè trôi nước, xôi gấc. Về các loại chè, xem thêm bài các loại chè Việt Nam.

Vì sao phần lớn là rượu nếp, trái cây, lá cây? Nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ giải thích với Dân trí: y dược dân gian sử dụng chủ yếu thực vật, nên ngày 5/5 âm lịch người ta dùng các yếu tố thực vật như mận, vải, chè, cơm rượu, bánh tro; và do ảnh hưởng của Phật giáo, mâm lễ ngày này mang tính chất chay là chính.

Giữa niềm tin và lý trí: một lời phê từ năm 1915

Điều thú vị là chính người ghi chép kỹ nhất về Đoan Ngọ lại hoài nghi nó. Ở cuối chương, Phan Kế Bính chấp nhận việc ăn tết như dịp nghỉ ngơi, thờ phụng tổ tiên, nhưng phê rằng ta hay tin chuyện huyền hoặc. Ông hỏi thẳng: “Sâu bọ nào mà lại giết bằng đào, bằng mận.” Ông cũng cảnh báo lá mồng năm uống bừa có thể sinh bệnh.

Đọc lại hôm nay, lời phê ấy không làm Đoan Ngọ mất giá trị. Nó giúp tách hai lớp: lớp niềm tin về sâu bọ trong bụng, và lớp tập quán mùa vụ, gia đình, ẩm thực mùa hè vẫn còn sống. Như với nhiều tết cổ truyền khác, thứ bền nhất là nhịp sinh hoạt: một buổi sáng cả nhà ăn chung bát rượu nếp và đĩa hoa quả đầu mùa.

Từ tư liệu đến graphic

Đoan Ngọ có một bảng màu và bộ vật phẩm rất rõ: chỉ ngũ sắc, túi lụa kết hình quả đào, quả ớt, bó ngải cứu tết thành con giáp, móng tay nhuộm đỏ, sắc đỏ của vải, tím của mận. Đó là chất liệu thị giác nhỏ, vui mắt, gắn với trẻ em và mùa hè, rất hợp với ngôn ngữ minh họa đương đại. Cách dùng tôn trọng là giữ đúng lớp nghĩa Việt, trừ sâu bọ và cầu khỏe mạnh, thay vì mượn nguyên hình ảnh thuyền rồng của Trung Hoa. Các câu chuyện văn hóa khác được lưu trong kho lưu trữ Teeworld. Các bộ sưu tập áo hiện có của Teeworld được tập hợp ở trang bộ sưu tập.

Câu hỏi thường gặp

Tết Đoan Ngọ là tết gì?

Là tết mồng 5 tháng 5 âm lịch, còn gọi là Đoan Dương hay Tết giết sâu bọ. Người Việt ăn rượu nếp, hoa quả sáng sớm, cúng gia tiên và hái lá thuốc giữa trưa.

Vì sao gọi là Tết giết sâu bọ?

Dân gian tin trong bụng người có “sâu bọ”, đến ngày mùng 5 tháng 5 mới ngoi lên, nên ăn rượu nếp, hoa quả để giết chúng. Sách Đồng Khánh địa dư chí đã ghi việc uống rượu, ăn hoa quả “gọi là giết sâu bọ”.

Mùng 5 tháng 5 là ngày gì?

Là ngày Tết Đoan Ngọ theo âm lịch. Ở Trung Quốc, ngày này gắn với lễ hội thuyền rồng và việc tưởng niệm Khuất Nguyên hay các nhân vật khác tùy vùng.

Tết Đoan Ngọ ăn gì?

Miền Bắc có cơm rượu nếp, vải, mận, bánh tro; miền Trung có chè kê, thịt vịt; miền Nam có bánh ú tro, chè trôi nước, xôi gấc.

Tết Đoan Ngọ có nguồn gốc từ Trung Quốc không?

Tên gọi và thuyết Khuất Nguyên đến từ Trung Hoa, nhưng người Việt không thờ Khuất Nguyên. Có ý kiến, như của Trần Ngọc Thêm được báo chí dẫn, cho rằng tết này có khởi nguồn chung từ vùng Bách Việt; vấn đề này chưa có kết luận thống nhất.