Sự tích Hồ Gươm: truyền thuyết và lớp lịch sử phía sau

Sự tích Hồ Gươm là truyền thuyết kể rằng sau khi đánh đuổi quân Minh, vua Lê Thái Tổ (Lê Lợi) dạo thuyền trên hồ thì một con rùa lớn nổi lên đòi lại thanh gươm báu; nhà vua rút gươm trả, rùa ngậm gươm lặn xuống nước, và hồ được đổi tên thành Hoàn Kiếm, nghĩa là “trả gươm”. Đó cũng là cách hồ sơ di tích hồ Hoàn Kiếm và đền Ngọc Sơn của Cục Di sản văn hóa tóm lại câu chuyện.

Truyện chỉ là lớp trên cùng. Bên dưới là những dữ kiện có thể kiểm chứng: cuộc khởi nghĩa Lam Sơn kéo dài mười năm, lễ lên ngôi năm 1428 với niên hiệu Thuận Thiên, những tên gọi cũ của hồ như Lục Thủy, Tả Vọng, Thủy Quân, và một cá thể rùa có thật sống ở hồ đến năm 2016. Bài này kể lại truyền thuyết thật gọn, rồi tách từng lớp để thấy chỗ nào là truyền thuyết, chỗ nào là lịch sử.

Minh họa sự tích hồ gươm - Teeworld Studio — Minh họa: Teeworld Studio. Khi chia sẻ lại, vui lòng ghi nguồn TEEWORLD.VN.

Sự tích Hồ Gươm kể gì

Bản kể quen thuộc có hai nửa. Nửa đầu diễn ra bên sông Chu, trước ngày thắng trận. Theo một bản kể được báo Hànộimới thuật lại, Lê Thận (có nơi chép là Nguyễn Thận), người bạn thân từ nhỏ của Lê Lợi, quăng lưới bắt cá trên sông Chu và vớt được một thanh kiếm lạ. Lưỡi kiếm khắc sẵn tên Lê Lợi và hai chữ “Thuận Thiên”, nên Lê Thận đem tặng Lê Lợi.

Nửa sau diễn ra ở kinh thành, sau ngày thắng trận. Nhà vua cùng cận thần đi thuyền trên hồ, một con rùa vàng rất lớn nổi lên, và thanh gươm trở về với mặt nước. Từ khoảnh khắc ấy, hồ có tên Hoàn Kiếm, dân gian gọi gọn là Hồ Gươm.

Ý nghĩa của câu chuyện khá rõ: thanh gươm là vật thiêng được trao trong thời chiến, và khi đất nước đã yên thì được trả lại. Chiến thắng vì thế không thuộc về riêng một người, mà gắn với sự phù trợ của trời đất và lòng người.

Không chỉ có một bản kể

Truyền thuyết này được nhiều sách chép khác nhau. Một bài trên Thanh Niên năm 2014 nhắc tới các sách như Tang thương ngẫu lục, Đại Nam nhất thống chí, Hà thành kim tích khảo, và kể lại cuộc tranh luận trên mạng quanh một tờ lịch ngày 1.1.2014 bị cho là mô tả rùa “cướp” gươm thay vì nhận lại gươm.

Ngay ở chi tiết then chốt, các bản cũng lệch nhau. Hồ sơ di tích kể nhà vua rút gươm trả và rùa thần ngậm lấy. Bản Hànộimới thuật lại năm 2004 thì kể rùa ngẩng cao đầu đớp lấy thanh kiếm rồi lặn xuống đáy hồ, sau đó nhà vua mới hiểu đó là thần linh thu lại gươm khi giặc đã yên. Độ lệch ấy không làm câu chuyện kém giá trị; nó cho thấy đây là một truyện được kể đi kể lại trong dân gian, chứ không phải biên bản của một sự kiện.

Cũng không ai xác định được truyền thuyết ra đời từ bao giờ. Nhà nghiên cứu Nguyễn Ngọc Tiến, trong bài “Lai lịch Hồ Gươm” trên Hànộimới, cho rằng không thể xác định thời điểm truyền thuyết Lê Lợi trả kiếm cho thần Kim Quy xuất hiện, và cũng khó biết người dân gọi hồ là Hoàn Kiếm từ khi nào. Mốc có ghi chép mà ông nêu là tấm Hoài Đức phủ toàn đồ vẽ năm 1831, trên đó đã có tên Hoàn Kiếm.

Lớp lịch sử: khởi nghĩa Lam Sơn và năm 1428

Phần lịch sử phía sau truyền thuyết được ghi chép rõ hơn nhiều. Theo Báo Nhân Dân, ngày mùng 2 tháng Giêng năm Mậu Tuất, tức 7-2-1418, Bình Định vương Lê Lợi phất cờ khởi nghĩa ở Lam Sơn. Sau mười năm chiến đấu gian khổ, quân Minh phải chấp nhận rút quân về nước.

Ngày 15 tháng 4 năm Mậu Thân, tức 29-4-1428, tại điện Kính Thiên giữa thành Đông Đô, Lê Lợi chính thức lên ngôi hoàng đế, đặt niên hiệu Thuận Thiên và khôi phục quốc hiệu Đại Việt. Ông là vua Lê Thái Tổ trong sử sách.

Chữ “Thuận Thiên” vì thế có mặt ở cả hai lớp. Trong sử, đó là niên hiệu của triều đại mới, nghĩa là thuận theo ý trời. Trong truyền thuyết, đó là chữ khắc trên lưỡi gươm. Đây là nút nối đẹp nhất giữa ký ức dân gian và văn bản chính thức: câu chuyện mượn một danh xưng có thật để nói rằng ngôi vua là do trời trao.

Cần nói thẳng một điều: khởi nghĩa, chiến thắng, lễ lên ngôi và niên hiệu là dữ kiện có ghi chép. Cảnh rùa thần nhận lại gươm giữa hồ thuộc về truyền thuyết, và không nên đọc nó như sử liệu.

Một hồ, nhiều tên gọi

Trước khi mang tên Hoàn Kiếm, hồ đã có nhiều tên. Hồ sơ di tích ghi rằng xa xưa hồ có tên Lục Thủy, Tả Vọng, sau đó mới được đổi tên theo truyền thuyết vua Lê Thái Tổ trả gươm. Bảng dưới đây gom các tên gọi theo những gì nguồn ghi nhận.

Tên gọi	Bối cảnh	Ghi chú
Lục Thủy	Tên cũ, âm Hán Việt nghĩa là nước xanh	Nguyễn Ngọc Tiến mô tả hồ xưa là một đầm nước lớn bị cát bồi lấp
Tả Vọng và Hữu Vọng	Thời chúa Trịnh, hồ bị ngăn làm hai để có đường cưỡi voi sang lầu Ngũ Long	Nửa trên là Tả Vọng, tức Hồ Gươm ngày nay
Thủy Quân	Tên của nửa dưới, hồ Hữu Vọng	Dân gian gọi vậy vì đây là chỗ thuyền chiến của triều đình luyện tập
Hoàn Kiếm, Hồ Gươm	Tên theo truyền thuyết trả gươm	Có mặt trên bản đồ Hoài Đức phủ năm 1831

Chi tiết đáng chú ý: truyền thuyết đặt cảnh trả gươm ở thế kỷ XV, còn mốc bản đồ có tên Hoàn Kiếm mà Nguyễn Ngọc Tiến nêu thuộc năm 1831. Khoảng trống giữa hai mốc ấy là không gian để câu chuyện được kể, được chép và dần bám chặt vào mặt hồ.

Ngay cả Tháp Rùa, hình ảnh gần như đồng nghĩa với Hồ Gươm, cũng có lai lịch chưa rõ hết. Theo Nguyễn Ngọc Tiến, tháp được xây khoảng năm 1877, nhưng chuyện ai xây vẫn còn nhiều nghi vấn. Ngày nay, hồ Hoàn Kiếm và đền Ngọc Sơn là di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2383/QĐ-TTg ngày 9/12/2013.

Cụ rùa Hồ Gươm: khi truyền thuyết có một sinh vật thật

Điều khiến sự tích Hồ Gươm khác nhiều truyền thuyết khác là hồ từng có rùa thật, và rất lớn. Theo VnExpress, khoảng 17 giờ chiều 19/1/2016, người dân phát hiện xác rùa nổi trên mặt hồ; xác rùa sau đó được đưa về khu vực đền Ngọc Sơn. Số đo khi kiểm tra năm 2011 ghi nhận con rùa dài toàn thân 185 cm, mai rộng 100 cm, nặng 169 kg.

Cá thể này có tên khoa học Rafetus swinhoei, một loài rùa nước ngọt khổng lồ cực hiếm. Xác rùa được bảo quản bằng phương pháp nhựa hóa, và sáng 16/3/2019 tiêu bản được bàn giao cho nhà trưng bày đền Ngọc Sơn, đặt cạnh tiêu bản một con rùa chết năm 1967. Ở thời điểm đó, VnExpress ghi nhận trên thế giới chỉ còn 3 cá thể của loài này.

Người Hà Nội quen gọi con vật là “cụ rùa”, một cách gọi đầy kính trọng khiến người ta dễ gắn nó với rùa vàng trong truyện. Nhưng nên tách bạch: sinh vật là có thật, có số đo, có tiêu bản; còn mối liên hệ với con rùa nhận gươm là niềm tin và cảm xúc, không phải điều có thể chứng minh.

Tách lớp: đâu là truyền thuyết, đâu là dữ kiện

Chi tiết	Thuộc lớp	Ghi chú
Lê Lợi phất cờ khởi nghĩa ở Lam Sơn năm 1418	Lịch sử	Có ghi chép, có ngày tháng cụ thể
Lê Lợi lên ngôi năm 1428, niên hiệu Thuận Thiên	Lịch sử	Lên ngôi tại điện Kính Thiên, thành Đông Đô
Lê Thận vớt được lưỡi gươm khắc chữ Thuận Thiên	Truyền thuyết	Tên nhân vật và chi tiết khác nhau giữa các bản
Rùa vàng nổi lên nhận lại gươm	Truyền thuyết	Có bản kể vua trả gươm, có bản kể rùa đớp gươm
Tên Lục Thủy, Tả Vọng, Hữu Vọng	Địa danh lịch sử	Tả Vọng và Hữu Vọng gắn với thời chúa Trịnh
Tên Hoàn Kiếm	Địa danh mang dấu truyền thuyết	Có trên bản đồ vẽ năm 1831
Rùa Rafetus swinhoei sống ở hồ	Dữ kiện sinh học	Cá thể cuối cùng ở hồ chết ngày 19/1/2016

Kim Quy: con rùa đi qua hai truyền thuyết

Rùa vàng không chỉ xuất hiện ở Hồ Gươm. Trong truyền thuyết về An Dương Vương và thành Cổ Loa, sách Lĩnh Nam chích quái kể rùa vàng tháo vuốt của mình trao cho nhà vua để làm lẫy nỏ, như VnExpress dẫn lại. Hai câu chuyện cách nhau hơn một nghìn năm nhưng dùng chung một hình tượng: con rùa thiêng gắn với vũ khí giữ nước.

Đặt cạnh nhau, hai truyện như hai nửa của một ý. Ở Cổ Loa, vũ khí thiêng bị đánh mất vì mất cảnh giác. Ở Hồ Gươm, vũ khí thiêng được trả lại khi việc lớn đã xong. Kim Quy vì thế không chỉ là một con vật linh, mà là cách người xưa nói về quyền dùng sức mạnh: được trao, phải giữ, và đến lúc thì phải trả.

Từ tư liệu đến graphic

Với thiết kế đương đại, sự tích Hồ Gươm có sẵn một bộ biểu tượng rất gọn: thanh gươm, con rùa, mặt nước phẳng và hai chữ Thuận Thiên. Mỗi thứ đọc được ngay cả khi tách khỏi câu chuyện, và khi đặt cạnh nhau thì người Việt nhận ra gần như lập tức. Cái khó là giữ được sự điềm tĩnh của câu chuyện: đây là truyện về việc trả lại, không phải truyện về phô trương sức mạnh.

Trong collection Thần Thoại Việt Nam, Hồ Gươm Tee xoay quanh truyền thuyết Kim Quy và gươm Thuận Thiên, Kim Quy Tee tập trung vào rùa thiêng và mặt hồ, Lê Lợi Tee gom gươm thiêng, rùa vàng và ký ức Hồ Gươm, còn Thuận Thiên Tee lấy cảm hứng từ gươm thiêng và Lam Kinh; các mẫu đều là áo cotton 220gsm form oversized. Những câu chuyện khác cùng tinh thần được lưu trong kho lưu trữ Teeworld.

Câu hỏi thường gặp

Sự tích Hồ Gươm có thật không?

Cảnh rùa vàng nhận lại gươm là truyền thuyết. Phần có thật là bối cảnh: khởi nghĩa Lam Sơn bắt đầu năm 1418, Lê Lợi lên ngôi năm 1428 với niên hiệu Thuận Thiên, và hồ từng có những cá thể rùa lớn có thật.

Lê Lợi trả gươm cho ai?

Theo truyền thuyết, nhà vua trả gươm cho rùa vàng, thường được gọi là thần Kim Quy, khi đang đi thuyền trên hồ Tả Vọng. Một số bản kể rùa tự đớp lấy gươm rồi lặn xuống.