Sài Gòn xưa gọi là gì? Nguồn gốc tên Sài Gòn, Gia Định

Sài Gòn xưa gọi là gì tùy vào việc bạn hỏi về thời nào và theo nguồn nào. Một đoạn biên niên sử Khmer mà nhà khảo cổ học Malleret tìm được nhắc tới xứ Prei Nokor, được nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Đầu đồng nhất với Sài Gòn; trong sử liệu Việt, chữ “Sài Gòn” lần đầu xuất hiện trong Phủ biên tạp lục (1776) của Lê Quý Đôn, khi kể một sự kiện năm 1674. Từ năm 1698, vùng đất này thuộc phủ Gia Định; thời Pháp có thành phố Sài Gòn; đến ngày 2/7/1976 thành phố Sài Gòn – Gia Định đổi tên thành Thành phố Hồ Chí Minh.

Còn câu hỏi chữ “Sài Gòn” từ đâu ra thì đến nay chưa có đáp án thống nhất. Theo VnExpress, Từ điển thành phố Sài Gòn – Hồ Chí Minh (2001) đã tổng hợp 5 nhóm giả thuyết: Thầy Gòn; Đê Ngạn, Đề Ngạn; Tây Cống; Củi Gòn, Cây Gòn; và Prey Nokor hay Brai Nagara. Bài này trình bày từng giả thuyết cùng người đề xuất và điểm bị phản biện, rồi lần theo các mốc Bến Nghé, Gia Định, Chợ Lớn để thấy một cái tên đã đổi nghĩa ra sao qua ba thế kỷ.

Minh họa sài gòn xưa gọi là gì - Teeworld Studio — Minh họa: Teeworld Studio. Khi chia sẻ lại, vui lòng ghi nguồn TEEWORLD.VN.

Prei Nokor và Kas Krobey: những cái tên trong biên niên sử Khmer

Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Đầu, trong phần trích sách Tạp ghi Việt Sử Địa đăng trên Thanh Niên năm 2024, dẫn lại đoạn biên niên sử chép tay ở triều đình Phnom Penh mà Malleret tìm được. Theo bản dịch này, năm 1623 một sứ thần của vua Nam đem quốc thư tới vua Cao Miên Preas Cheychesda (Chey Chettha II), ngỏ ý mượn xứ Prei Nokor và Kas Krobey để đặt phòng thu thuế thương chính, và nhà vua đã chấp thuận.

Nguyễn Đình Đầu đồng nhất Prei Nokor với Sài Gòn và Kas Krobey với Bến Nghé sau này. Ông lưu ý Bến Nghé là địa danh dịch nghĩa, vì Krobey (hay Krabei) nghĩa là con nghé, còn Sài Gòn là địa danh phiên âm. Đây là cách giải thích của một nhà nghiên cứu dựa trên một văn bản cụ thể; bối cảnh chính trị của giai đoạn này là chủ đề rộng hơn, bài viết không đi sâu.

Chữ “Sài Gòn” xuất hiện lần đầu khi nào

Theo VnExpress, địa danh Sài Gòn xuất hiện lần đầu trong Phủ biên tạp lục (1776) của Lê Quý Đôn, ở đoạn kể năm 1674 Thống suất Nguyễn Dương Lâm vâng lệnh chúa Nguyễn đánh Cao Miên và phá vỡ lũy Sài Gòn; âm Hán Việt ghi là Sài Côn. Như vậy mốc 1674 là năm của sự kiện, còn 1776 là năm văn bản ghi lại.

Ở dạng chữ Latin, Nguyễn Đình Đầu cho rằng “Rai Gon” (có lẽ nguyên bản viết tay là Rài Gòn) là lối phiên âm sớm nhất mà ông tìm thấy, có niên đại 1747. Bài trên Dân trí năm 2022, dẫn sách Địa danh học Việt Nam của PGS.TS Lê Trung Hoa, cho biết Launay ghi năm 1747 vùng Gia Định xưa có hai địa danh Rai-gon thong (Sài Gòn Thượng) và Rai-gon ha (Sài Gòn Hạ).

Năm giả thuyết về nguồn gốc tên Sài Gòn

Bảng dưới đây tóm tắt các giả thuyết, ai đưa ra và điểm yếu mà các nhà nghiên cứu khác đã chỉ ra. Cột cuối không phải phán quyết, chỉ là phản biện có người nêu tên.

Giả thuyết	Người đề xuất hoặc ủng hộ	Điểm bị phản biện
Prei Nokor / Brai Nagara (Khmer, “thị trấn trong rừng”)	Trương Vĩnh Ký (người đầu tiên nêu); Malleret (đưa chứng cứ năm 1942, theo Nguyễn Đình Đầu); Piat (1974); Nguyễn Đình Đầu cho là đáng tin hơn cả; Lê Trung Hoa đánh giá là khả năng đúng nhất	Theo VnExpress (2016), Vương Hồng Sển cho rằng không thể dựa vào ngữ nghĩa hai từ “Sài Gòn” hay “Prei Nokor” để phân tích, và ông đưa ra cách lý giải khác (thuyết Đề Ngạn). Chỗ khó về ngữ âm do chính Nguyễn Đình Đầu đặt ra rồi tự giải đáp bằng một chuỗi biến âm (xem bên dưới)
Củi gòn, cây gòn, Prey Kor, Cai Ngon	Huỳnh Tịnh Của (Đại Nam quốc âm tự vị: “củi gòn”); đốc phủ Lê Văn Phát (Prei kor, Cai ngòn); các nguồn gán thêm cho Trương Vĩnh Ký, nhưng Nguyễn Đình Đầu cho rằng ông chỉ thuật lại lời người khác	Lê Trung Hoa: trong từ Hán Việt, “sài” chưa từng là từ đơn dùng độc lập; không có tài liệu nào chứng tỏ vùng Chợ Lớn từng có rừng gòn. Nguyễn Đình Đầu: “không vững lắm”, cả về ngữ học lẫn địa lý
Đề Ngạn, Đê Ngạn (người Hoa đọc “Thầy Ngồn”, “Thì Ngòn”)	Vương Hồng Sển, trong sách Sài Gòn năm xưa	VnExpress (2016) và Lê Trung Hoa (qua Dân trí): Phủ biên tạp lục đã nhắc Sài Gòn gắn với sự kiện 1674, trước khi người Hoa từ Cù lao Phố về Chợ Lớn. Nguyễn Đình Đầu: “hoàn toàn sai sự thực”
Tây Cống (“cống phẩm của phía tây”)	VnExpress và Từ điển 2001 ghi là học giả Pháp Louis Malleret	Vương Hồng Sển cho rằng “Tây Cống” chỉ được người Hoa dùng về sau
Thầy Gòn (tên một ông thầy nổi tiếng)	Các nguồn đã dẫn không nêu người đề xuất	Lê Trung Hoa: chưa thấy địa danh Nam Bộ nào có “Thầy” bị nói chệch thành “Sài”

Giả thuyết Prei Nokor

Theo Nguyễn Đình Đầu, Trương Vĩnh Ký là người đầu tiên đưa ra giả thuyết này. Trong một bài diễn thuyết đọc tại trường Thông Ngôn, in năm 1885 dù bài diễn thuyết đã đọc trước đó khá lâu (trường đã giải thể từ 1872), ông còn thận trọng: “Tôi chưa tìm ra được nguồn gốc đích thực của tên đó”. Đến sách Tiểu giáo trình Địa lý Nam Kỳ năm 1875, ông công bố danh sách đối chiếu 187 địa danh Việt – Miên, trong đó Sài Gòn là Prei Nokor, Bến Nghé là Kompong Krabei.

Nguyễn Đình Đầu viết Malleret, năm 1942, mới đưa ra chứng cứ cho giả thuyết này, và Piat năm 1974 khẳng định Sài Gòn là dạng mới của tiếng Khmer Brai Nagar. Ông tự nêu chỗ khó: từ Prei Nokor đến Sài Gòn “nghe như không xuôi tai lắm”, rồi giải đáp ngay: Brai Nagar đọc “tắt” theo thói quen độc âm của người Việt thành Rai Gor, gần với Rai Gon, dạng phiên âm Latin năm 1747; từ Rài Gòn sang Sài Gòn chỉ còn một bước ngắn. Ông kết luận có lẽ giả thuyết gốc Khmer “là đáng tin hơn cả”, còn nghĩa “củi”, “cây gòn” chỉ là sự ngẫu nhiên giúp cái tên mau định hình. Theo Dân trí, PGS.TS Lê Trung Hoa xếp giả thuyết Brai (hay Prey) Nokor vào loại có khả năng đúng nhất, với các lý do: địa danh Sài Gòn khá cổ, không có nghĩa trong tiếng Việt, và các địa danh có từ tố “Sài” đứng trước thường là địa danh Khmer.

Giả thuyết cây gòn

Theo bài phổ thông năm 2016 trên VnExpress, Đại Nam quốc âm tự vị của Huỳnh Tịnh Của giải nghĩa Sài Gòn là “củi gòn”. Dân trí, dẫn sách của Lê Trung Hoa, viết Trương Vĩnh Ký căn cứ vào mặt chữ Hán và chữ Nôm của địa danh trong Gia Định thành thông chí để giải “Sài” là “củi”, “Gòn” là “cây gòn”; Từ điển 2001 (theo VnExpress) cũng ghi “Prey Kor, Cai Ngon” kèm tên Trương Vĩnh Ký.

Nguyễn Đình Đầu, trong một kỳ trích khác trên Thanh Niên, đọc lại văn bản gốc: Trương Vĩnh Ký chỉ dựa vào lối viết Hán Nôm mà cắt nghĩa là “củi gòn”, còn việc tên gọi sinh ra từ những cây bông gòn thì ông thuật lại như điều “người ta nói”. Theo Nguyễn Đình Đầu, Malleret và Vương Hồng Sển đã bỏ mất mệnh đề đó nên gán giả thuyết cho Trương Vĩnh Ký. Người quả quyết có cả một khu rừng gòn là Lê Văn Phát, với chữ Khmer Prei kor và chữ Xiêm Cai ngòn; báo Le Courrier de Saigon số ngày 20/1/1868 thì theo giả thuyết Kai gon (cây gòn). Phía phản biện, VnExpress ghi giả thuyết này bị cho là không có căn cứ vì không ai tìm ra dấu tích một khu rừng nhiều cây gòn; Nguyễn Đình Đầu kết luận nguồn gốc từ “củi gòn”, “cây gòn” hay “rừng gòn” đều “không vững lắm”.

Giả thuyết Đề Ngạn và Tây Cống

Vương Hồng Sển cho rằng người Hoa rời Cù lao Phố năm 1773, về vùng Chợ Lớn đắp bờ kinh và gọi nơi này là Tai-Ngon, tức Đề Ngạn. Lê Trung Hoa, theo Dân trí, lại ghi mốc người Hoa từ Cù lao Phố xuống Chợ Lớn là năm 1778; hai nguồn lệch nhau về năm. Nguyễn Đình Đầu, trong kỳ trích “Sài Gòn là nơi… có nhiều củi gòn?”, bác bỏ thẳng thuyết Đề Ngạn, viết rằng thuyết này “hoàn toàn sai sự thực”. Với Tây Cống, cần lưu ý một chỗ vênh: VnExpress gán giả thuyết này cho Malleret, trong khi Nguyễn Đình Đầu mô tả Malleret là người đưa chứng cứ cho giả thuyết Prei Nokor.

Một giả thuyết đang nghiên cứu

GS.TS Bùi Khánh Thế từng nêu khả năng một từ Nam Á “Glai” (rừng) kết hợp với từ Sanskrit “Nagara” (thị trấn). Theo Dân trí, Lê Trung Hoa coi đây là giả thuyết đang tiếp tục nghiên cứu vì chưa đủ cứ liệu.

Vì sao Chợ Lớn từng là “Sài Gòn”

Một chi tiết khiến nhiều người bất ngờ: cái tên Sài Gòn không phải lúc nào cũng chỉ khu trung tâm quận 1 cũ. Theo VnExpress, Vương Hồng Sển cho rằng ngày trước vùng Chợ Lớn được gọi là Sài Gòn, nhưng khi người Pháp chiếm các tỉnh Đông Nam bộ, họ gọi vùng Bến Nghé là Sài Gòn vì tên Bến Nghé quá khó đọc với họ.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Thanh Lợi, trong bài VnExpress năm 2025, nói Sài Gòn ban đầu chỉ một xứ đất rộng lớn bao gồm cả khu vực Chợ Lớn, không phải một cấp hành chính cụ thể; ngay năm 1698, tên gọi này không được Nguyễn Hữu Cảnh dùng. Câu chuyện của Chợ Lớn và cộng đồng người Hoa được kể riêng trong bài Chợ Lớn: lịch sử khu người Hoa và những hội quán cổ.

Gia Định: từ phủ đến tỉnh

Theo Cổng thông tin Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 2 năm Mậu Dần (1698), Nguyễn Hữu Cảnh vâng lệnh chúa Nguyễn Phúc Chu vào Nam, đặt phủ Gia Định gồm hai huyện Phước Long và Tân Bình, lấy sông Đồng Nai và sông Sài Gòn làm ranh giới. Huyện Tân Bình dựng dinh Phiên Trấn, về sau là tỉnh Gia Định.

VnExpress viết tên Gia Định mang hàm ý vùng đất đã được sắp xếp an ổn, vững vàng, và được xác lập thành tỉnh năm 1836. Khác với Sài Gòn, Gia Định ngay từ đầu đã là một tên hành chính, nên suốt hơn một thế kỷ trước thời Pháp, hai cái tên đi cặp như một tên của đời sống và một tên của bộ máy.

Các mốc đổi tên theo nguồn

1674, 1698, 1836: lũy Sài Gòn trong Phủ biên tạp lục; phủ Gia Định; tỉnh Gia Định.
2/1859: tàu chiến Pháp đánh thành Gia Định, theo Cổng thông tin Thành phố.
8/1/1877: sắc lệnh lập thành phố Sài Gòn, xếp thành phố cấp I; ngày 20/10/1879 có nghị định lập thành phố Chợ Lớn.
27/4/1931: hai thành phố nhập thành Khu Sài Gòn – Chợ Lớn; năm 1951 đổi thành Đô thành Sài Gòn – Chợ Lớn, năm 1956 rút gọn thành Đô thành Sài Gòn.
5/1975: tỉnh Gia Định (trừ Cần Giờ), một phần các tỉnh lân cận và Đô thành Sài Gòn thành TP Sài Gòn – Gia Định.
2/7/1976: TP Sài Gòn – Gia Định đổi tên thành Thành phố Hồ Chí Minh.
1/7/2025: các phường mới mang tên Sài Gòn, Chợ Lớn và Gia Định bắt đầu hoạt động.

Các mốc từ 1877 đến 1976 lấy theo bài VnExpress năm 2025, trong đó phần thời Pháp dẫn bộ sách của nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư.

Sài Gòn trở lại bản đồ hành chính

Nghị quyết 1685/NQ-UBTVQH15 được Ủy ban Thường vụ Quốc hội thông qua ngày 16/6/2025 lập phường Sài Gòn từ toàn bộ phường Bến Nghé và một phần các phường Đa Kao, Nguyễn Thái Bình; phường Chợ Lớn từ các Phường 11, 12, 13, 14 của Quận 5 cũ; phường Gia Định từ các Phường 1, 2, 7, 17 của quận Bình Thạnh cũ. Chính quyền các đơn vị mới hoạt động từ ngày 1/7/2025. Cũng từ ngày này, theo Cổng thông tin Thành phố, TP.HCM mới được lập trên cơ sở sáp nhập TP.HCM, tỉnh Bình Dương và tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu.

Không phải ai cũng hào hứng. Trước khi phương án được thông qua, ông Nguyễn Thanh Lợi nói với VnExpress rằng đặt các tên này cho phường sẽ khiến những địa danh vốn được xem là “di sản văn hóa” bị khu biệt trong một đơn vị hành chính cấp phường. Còn KTS Ngô Anh Vũ cho rằng đó là lời nhắc nhớ những địa danh. Với người Sài Gòn, cái tên là ký ức vùng, không chỉ là địa chỉ.

Nếu muốn đi tiếp theo các công trình của thành phố, có thể đọc bài lịch sử chợ Bến Thành và Bưu điện Sài Gòn.

Từ tư liệu đến graphic

Một thành phố có nhiều tên gọi là chất liệu tự nhiên cho typography: mỗi cái tên là một lớp chữ, mỗi thời có một kiểu bảng hiệu. Saigonese Type System Tee đi theo hướng đó, xếp chồng những cách gọi, bảng hiệu và kiểu chữ Sài Gòn thành một hệ typography vừa có trật tự vừa có độ ngẫu hứng của phố. Graphic đặt ở mặt lưng trên nền Đen, áo cotton premium form oversized. Các thiết kế khác được lưu trong Teeworld Archive.

Câu hỏi thường gặp

Sài Gòn xưa gọi là gì?

Tùy thời kỳ. Biên niên sử Khmer mà Malleret tìm được nhắc tới xứ Prei Nokor, được Nguyễn Đình Đầu đồng nhất với vùng Sài Gòn; sử liệu Việt ghi “Sài Gòn” (Sài Côn) từ sự kiện năm 1674; về hành chính, từ năm 1698 vùng đất thuộc phủ Gia Định. Bến Nghé là tên khu vực mà người Pháp về sau gọi là Sài Gòn.

Prey Nokor có nghĩa là gì?

Theo VnExpress, “Prei” trong tiếng Khmer là rừng, “Nokor” là thị trấn, nên Prei Nokor nghĩa là thị trấn trong rừng. Việc Prei Nokor có phải gốc của chữ “Sài Gòn” hay không vẫn là giả thuyết, dù được Trương Vĩnh Ký, Piat, Nguyễn Đình Đầu và Lê Trung Hoa ủng hộ.

Tên Sài Gòn có từ khi nào?

Văn bản Việt sớm nhất được các nguồn nhắc tới là Phủ biên tạp lục (1776), ghi sự kiện năm 1674. Dạng chữ Latin sớm nhất mà Nguyễn Đình Đầu tìm thấy là “Rai Gon”, năm 1747.

Gia Định là ở đâu?

Gia Định là tên phủ do Nguyễn Hữu Cảnh lập năm 1698, sau thành tỉnh (1836). Từ ngày 1/7/2025, Gia Định cũng là tên một phường của TP.HCM, lập từ bốn phường cũ của quận Bình Thạnh.