Rồng Việt Nam qua các triều đại Lý, Trần, Lê, Nguyễn

Rồng Việt Nam không có một hình dáng duy nhất. Mỗi thời Lý, Trần, Lê, Nguyễn để lại một kiểu rồng riêng, và cách chắc chắn nhất để phân biệt chúng là nhìn vào hiện vật có niên đại: thân rồng uốn thế nào, đầu có mào hay sừng, chân có mấy móng.

Tóm gọn theo mô tả của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia: rồng thời Lý thường có 3 móng, thân trơn nhẵn, uốn nhiều khúc kiểu thắt túi, bờm bay về phía trước; rồng thời Trần thường có 4 móng, có vây, vảy, sừng và ít khúc uốn hơn; từ thời Lê, rồng 5 móng và 4 móng được triều đình phân chia khá nghiêm ngặt; đến thời Nguyễn, cả số lượng hình rồng trên trang phục cũng được quy định. Phần dưới đi vào từng thời, kèm hiện vật tham chiếu.

Minh họa rồng việt nam - Teeworld Studio — Minh họa: Teeworld Studio. Khi chia sẻ lại, vui lòng ghi nguồn TEEWORLD.VN.

Trước rồng cung đình: giao long và cái tên Thăng Long

Hình tượng giống rồng ở Việt Nam có từ rất sớm. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận thời Đông Sơn, cách nay khoảng 2.500 đến 2.000 năm, đã có hình giao long thân dài, vảy như cá sấu, trang trí trên rìu, giáo và nhất là tấm hộ tâm phiến bằng đồng. GS Lê Văn Lan, trong một bài đăng trên trang của bảo tàng, còn đưa ra giả thuyết từ "rồng" bắt nguồn từ từ cổ "Krông" chỉ con sông, như trong các địa danh Tây Nguyên. Đây là một cách giải thích ngôn ngữ học, chưa phải kết luận chung.

Mốc làm rồng trở thành biểu tượng của vương quyền là năm 1010. Theo TS Ngô Vương Anh trên Thanh Niên, kinh đô mới mở đầu vương triều Lý được đặt tên Thăng Long, nghĩa là rồng bay lên. Từ đây, rồng gắn chặt với kiến trúc và đồ dùng của triều đình, và Hoàng thành Thăng Long trở thành nơi lưu giữ nhiều hiện vật rồng quan trọng nhất.

Rồng thời Lý: mềm, dài, thân trơn

Rồng thời Lý dễ nhận nhất nhờ thân. Báo Nhân Dân mô tả thân rồng tròn trịa, có nhiều khúc uốn lượn, thân dài và nhỏ dần về phía đuôi. Thân để trơn, không vảy rõ, và theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia thì chân thường chỉ có 3 móng.

Phần đầu mới là chỗ phức tạp. Theo Nhịp sống Hà Nội, rồng Lý ở Hoàng thành được cấu tạo từ khoảng 22 đến 24 chi tiết như mồm, mũi, má, tai, lưỡi, bờm, râu, mào, mắt, hình chữ S, chữ Omega, thân dạng rắn, vây lưng, chân, móng, đuôi, ngọc báu, mây cuộn. Rồng Lý được làm trên đất nung, gỗ, đá, sứ tráng men và kim loại.

Một mô típ riêng của giai đoạn Lý Trần là rồng gắn với lá đề: rồng chầu lá đề, rồng nằm trong khung lá đề hay rồng tạo thành hình lá đề. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia dẫn các chi tiết kiến trúc bằng đá ở chùa Phật Tích, thế kỷ XI, như ví dụ cho rồng thời này.

Rồng thời Trần: khỏe hơn, có sừng và vảy

Sang thời Trần, rồng vẫn giữ cấu trúc của thời Lý nhưng đổi tinh thần. Nhịp sống Hà Nội mô tả thân rồng mập hơn, chi tiết giảm bớt, xuất hiện cặp sừng trên đầu, còn hình chữ S và Omega mất dần; phong cách khỏe mạnh, phóng khoáng, giản lược. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia bổ sung: rồng Trần thường có 4 móng, có vây, vảy, sừng, các khúc uốn ít hơn.

Hiện vật tiêu biểu là đầu rồng đất nung mang mã C7-5201 ở Hoàng thành Thăng Long, cao 60cm, được công nhận bảo vật quốc gia. Theo Thanh Niên, đầu rồng có bờm và mào lượn về phía trước, má phình rộng, miệng mở to ngậm ngọc, và từng được đặt ở vị trí con kìm trên nóc mái với ý nghĩa bảo vệ công trình khỏi hỏa hoạn. Cổng thông tin của Chính phủ về Thăng Long coi đầu rồng này là minh chứng cho sự tiếp nối nghệ thuật thời Lý. Một hiện vật Trần khác được bảo tàng dẫn là bộ cửa gỗ chùa Phổ Minh (Nam Định), thế kỷ XIII đến XIV.

Rồng thời Lê: uy nghi và có quy chế

Thời Lê sơ, rồng mang vẻ quyền lực rõ rệt. Báo Nhân Dân mô tả rồng trên các bảo vật thời này có đầu to, nhô cao, mắt tròn lồi, sừng dài có nhánh, bờm lượn ra sau và chân 5 móng. Tiêu biểu là thềm bậc điện Kính Thiên ở Hoàng thành: theo Thanh Niên, rồng đá thành bậc thời Lê sơ tạo hình vạm vỡ, đầu ngẩng cao, bảy khúc thân uốn lượn.

Từ Lê sơ qua Mạc đến Lê trung hưng, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết rồng 5 móng và 4 móng được phân chia theo quy định khá nghiêm ngặt của triều đình, đồng thời xuất hiện nhiều kiểu mới: rồng uốn hình yên ngựa, rồng mây đao lửa, rồng đuôi cá. Đôi rồng thành bậc thời Lê trung hưng ở Hoàng thành vẫn uốn bảy khúc, có nhiều mào lửa. Bộ cửa gỗ chùa Keo (Thái Bình), thế kỷ XVII, cho thấy rồng cũng hiện diện đậm nét trong kiến trúc chùa.

Một chi tiết đáng chú ý: PGS-TS Bùi Minh Trí, trao đổi với Thanh Niên, nói rằng loại ngói rồng tìm thấy ở Hoàng thành là "loại ngói chỉ ở Việt Nam mới có".

Rồng thời Nguyễn: quy định đến từng chiếc áo

Thời Nguyễn, rồng gần như là một hệ thống ký hiệu cấp bậc. Theo một bài đăng trên trang Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, tháng 3 năm 1816 (Gia Long thứ 15), sau khi lập Hoàng thái tử, vua Gia Long ra chỉ dụ quy định hình rồng thêu, đúc trên trang phục và đồ dùng: trang phục của Hoàng thái tử đều thêu rồng 5 móng, còn trang phục của chư hầu, hoàng thân, hoàng tử, hoàng tôn đều thêu rồng 4 móng. Bài viết cũng ghi lại việc gấm, lụa của nhà Thanh thêu rồng 4 móng đã ban cho nhà vua được đem ban cấp cho hoàng thân, hoàng tử, hoàng tôn.

Quy định này không cố định suốt triều Nguyễn, và các nguồn không khớp nhau hoàn toàn. TS Trần Đức Anh Sơn, trong một bài trên trang Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, mô tả rồng trên long bào của vua có 5 móng, còn rồng trên long bào của hoàng thái tử chỉ là rồng mặt nạ, thân thu nhỏ, chân 4 móng; áo của hoàng tử chỉ thêu con mãng, tức rồng 4 móng. So với chỉ dụ năm 1816, chi tiết về rồng của hoàng thái tử ở đây là khác, nên khi nói về số móng rồng thời Nguyễn cần ghi rõ đang dựa vào văn bản và thời điểm nào.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia nhận xét quy định về số lượng hình rồng trên trang phục vua chúa, quý tộc, quan lại là điểm khác so với các thời trước. Các kiểu rồng thời này gồm long vân, rồng ổ (viên long), rồng ngậm chữ Thọ, rồng chầu mặt trời hoặc mặt nguyệt. Chiếc ấn vàng Sắc mệnh chi bảo đúc năm 1827 thời Minh Mệnh, theo Báo Nhân Dân, có quai là tượng rồng ngồi, hai sừng dài, đuôi xòe 9 dải hình ngọn lửa, chân 5 móng.

Bảng nhận diện nhanh rồng qua các triều đại

Thời	Thân	Đầu, mào, sừng	Móng	Hiện vật tham chiếu
Lý	Tròn, trơn, dài, uốn nhiều khúc kiểu thắt túi	Bờm bay về trước, mào, chi tiết chữ S	Thường 3	Chi tiết đá chùa Phật Tích
Trần	Mập hơn, ít khúc, có vây và vảy	Xuất hiện cặp sừng	Thường 4	Đầu rồng đất nung C7-5201, cửa gỗ chùa Phổ Minh
Lê sơ	Vạm vỡ, bảy khúc uốn	Đầu to, mắt lồi, sừng dài có nhánh	5 (rồng cung đình)	Thềm bậc điện Kính Thiên
Mạc, Lê trung hưng	Uốn hình yên ngựa, đuôi cá, mây đao lửa	Nhiều mào lửa	5 hoặc 4 theo quy định	Thành bậc Lê trung hưng, cửa gỗ chùa Keo
Nguyễn	Long vân, rồng ổ, rồng chầu	Hai sừng dài	Theo chỉ dụ 1816: 5 cho Hoàng thái tử, 4 cho hoàng thân, hoàng tử, hoàng tôn; quy định có thay đổi về sau	Ấn Sắc mệnh chi bảo (1827)

Bảng này là khung nhận diện chung. Luôn có ngoại lệ, nhất là ở rồng dân gian trên đình làng, nơi nghệ nhân ít bị ràng buộc bởi quy chế triều đình.

Rồng Việt Nam và rồng Trung Quốc: so sánh thế nào cho đúng

Rồng là hình tượng chung của nhiều nền văn hóa Đông Á, nên câu hỏi "rồng Việt Nam khác rồng Trung Quốc ở điểm nào" không có một câu trả lời gọn. Cách so sánh có trách nhiệm là đặt hiện vật cùng niên đại cạnh nhau, thay vì so một con rồng Lý với một con rồng Thanh.

Những điểm có thể nói với sự thận trọng:

Có những mô típ đặc trưng trên hiện vật Việt: rồng thân trơn 3 móng thời Lý, rồng gắn với lá đề thời Lý Trần, loại ngói rồng mà PGS-TS Bùi Minh Trí cho là chỉ Việt Nam mới có.
Ảnh hưởng qua lại là có thật: GS Lê Văn Lan cho rằng rồng về sau chịu ảnh hưởng ngược của rồng Trung Hoa, trở nên cứng ngắc giống rồng thời Minh, Thanh. Đây là nhận định của một nhà sử học, không phải thước đo chung cho mọi hiện vật.
Số móng là ký hiệu cấp bậc: theo bài viết về chỉ dụ năm 1816, Gia Long quy định hình rồng thêu, đúc trên trang phục, trong đó trang phục Hoàng thái tử thêu rồng 5 móng, để thể hiện tính độc lập giữa Hoàng đế Việt Nam và các nước láng giềng, trong khi gấm lụa nhà Thanh thêu rồng 4 móng được chuyển cho hoàng thân, hoàng tử, hoàng tôn.

Nói cách khác, rồng Việt không phải một bản sao, cũng không phải một hình tượng tách biệt hoàn toàn. Nó là một dòng chảy riêng trong một hệ hình chung, và giá trị của nó nằm ở chính những biến thể có niên đại rõ ràng ấy.

Từ tư liệu đến graphic

Với thiết kế đương đại, bảng nhận diện ở trên là công cụ thực dụng: chọn một thời, giữ đúng thân, đầu và số móng, rồi mới giản lược. Rồng Lý hợp với nét mảnh, nhịp uốn liên tục; rồng Trần hợp với khối chắc; rồng Nguyễn hợp với bố cục đối xứng, trang trọng. Vietnamese Dragon Tee của Teeworld đặt rồng Việt ở mặt lưng áo đen, trong bố cục nhiều màu có dấu triện đỏ và nét gợi mỹ thuật dân gian; Cá Chép Hóa Rồng Tee kể một câu chuyện khác về rồng, biểu tượng vượt vũ môn. Vietnamese Dragon Tee nằm trong Vietnam Field Notes, còn Cá Chép Hóa Rồng Tee thuộc bộ sưu tập Thần Thoại Việt Nam; bạn có thể xem thêm các ghi chép văn hóa khác ở Teeworld Archive.

Câu hỏi thường gặp

Rồng thời Lý có mấy móng?

Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, rồng thời Lý thường có 3 móng, thân trơn nhẵn, uốn nhiều khúc kiểu thắt túi.

Rồng thời Trần khác rồng thời Lý thế nào?

Rồng Trần mập và khỏe hơn, ít khúc uốn hơn, có thêm vây, vảy, cặp sừng và thường có 4 móng.

Rồng thời Nguyễn có mấy móng?

Tùy văn bản và thời điểm. Theo chỉ dụ năm 1816 của vua Gia Long, trang phục của Hoàng thái tử thêu rồng 5 móng; trang phục của chư hầu, hoàng thân, hoàng tử, hoàng tôn thêu rồng 4 móng. Một mô tả khác về long bào triều Nguyễn cho biết rồng trên áo vua có 5 móng, rồng trên áo hoàng thái tử chỉ có 4 móng, còn áo hoàng tử thêu con mãng 4 móng.

Rồng Việt Nam khác rồng Trung Quốc ở điểm nào?

Không có một khác biệt duy nhất. Có những mô típ riêng trên hiện vật Việt như rồng thân trơn 3 móng thời Lý hay rồng gắn lá đề, nhưng ở các thời sau hai truyền thống có ảnh hưởng qua lại. Nên so sánh hiện vật cùng niên đại.

Vì sao kinh đô được gọi là Thăng Long?

Năm 1010, kinh đô mới của nhà Lý được đặt tên Thăng Long, nghĩa là rồng bay lên, gắn hình tượng rồng với vương quyền.

Nguồn tham khảo

Biên tập: Teeworld Editorial. Minh họa: Teeworld Studio.