Quang Trung Nguyễn Huệ: Tây Sơn và trận Ngọc Hồi – Đống Đa

Quang Trung là niên hiệu của Nguyễn Huệ, người cùng hai anh Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ dựng cờ khởi nghĩa Tây Sơn năm 1771, lên ngôi hoàng đế ngày 22/12/1788 rồi đánh tan quân Thanh ở Ngọc Hồi – Đống Đa đầu xuân Kỷ Dậu 1789. Theo bài của Trần Trọng Tân trên Nhân Dân, chiến dịch ấy kéo dài năm ngày đêm, từ đêm 30 Tết (25/1/1789) đến trưa mồng 5 Tết (30/1/1789).

Vua Quang Trung chỉ trị vì chưa đầy bốn năm và mất năm 1792. Phần lớn những gì người đọc hôm nay nhớ về ông tập trung vào chiến dịch mùa xuân năm 1789, nhưng quanh chiến dịch ấy vẫn có nhiều điểm sử học còn bàn: số quân Thanh, ai chỉ huy mũi đánh Khương Thượng, ngày mất, và nơi đặt lăng mộ. Bài này đi theo sử liệu, rồi tách riêng các điểm đó.

Minh họa quang trung - Teeworld Studio — Minh họa: Teeworld Studio. Khi chia sẻ lại, vui lòng ghi nguồn TEEWORLD.VN.

Nguyễn Huệ là ai: gốc họ Hồ và ấp Tây Sơn

Nhân Dân ghi Nguyễn Huệ sinh năm 1753, tên thật là Hồ Thơm, cha là Hồ Phi Phúc. Tên mẹ được Thanh Niên ghi là Nguyễn Thị Đồng, còn bài Nhân Dân in là Nguyễn Thị Đông. Bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia về khởi nghĩa Tây Sơn cho biết ba anh em vốn thuộc họ Hồ, về sau mới lấy họ Nguyễn.

Mùa xuân năm Tân Mão (1771), ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ tập hợp dân chúng dựng cờ khởi nghĩa ở ấp Tây Sơn. Hai khẩu hiệu được ghi lại là đánh đổ quyền thần Trương Phúc Loan, ủng hộ Hoàng tôn Nguyễn Phúc Dương, và lấy của nhà giàu chia cho người nghèo. Chữ “Tây Sơn” vì thế là tên một vùng đất trước khi trở thành tên một triều đại.

Từ khởi nghĩa Tây Sơn đến Bắc Hà

Trong mười lăm năm đầu, Nguyễn Huệ chủ yếu là tướng cầm quân của anh mình. Các mốc dưới đây lấy theo Nhân Dân và Bảo tàng Lịch sử quốc gia.

Năm	Sự kiện
1771	Khởi nghĩa ở ấp Tây Sơn
1773	Nghĩa quân làm chủ Quy Nhơn, Quảng Ngãi
1778	Nguyễn Nhạc lên ngôi, niên hiệu Thái Đức, phong Nguyễn Huệ làm Long Nhượng tướng quân
1782	Thủy quân của Nguyễn Huệ đánh bại lực lượng thủy quân lớn của Nguyễn Ánh
1785	Trận Rạch Gầm – Xoài Mút; Nhân Dân ghi 5 vạn quân Xiêm bị tiêu diệt
Tháng 4/1786	Kế hoạch giải phóng Thuận Hóa và Thăng Long, dưới ngọn cờ “Phò Lê diệt Trịnh”
22/12/1788	Lên ngôi hoàng đế, niên hiệu Quang Trung
25–30/1/1789	Chiến dịch Ngọc Hồi – Đống Đa
1792	Mất

Sau năm 1786, triều Lê suy yếu. Vua Lê Chiêu Thống chạy sang Quảng Tây cầu cứu nhà Thanh, mở đường cho cuộc can thiệp của quân Thanh vào cuối năm 1788.

Lên ngôi ở núi Bân, cuối năm 1788

Theo Thanh Niên, ngày 25 tháng 11 năm Mậu Thân, tức 22/12/1788, Nguyễn Huệ lập đàn tế trời đất ở núi Bân, một ngọn đồi giáp núi Ngự Bình ở phía nam Phú Xuân, và lên ngôi hoàng đế. Nhân Dân mô tả cùng sự kiện là lập đàn ở phía nam núi Ngự Bình, nên hai cách viết chỉ cùng một khu vực.

Thanh Niên cũng cho biết di tích núi Bân hầu như chưa ai biết tới cho đến cuối năm 1977, khi PGS.TS Đỗ Bang xác định địa điểm, và di tích được công nhận di tích lịch sử quốc gia ngày 18/11/1988. Việc lên ngôi trước khi ra quân có ý nghĩa rõ: Nguyễn Huệ ra Bắc với tư cách hoàng đế, không phải một tướng của triều khác.

Cuộc hành quân và trận Ngọc Hồi – Đống Đa

Sau lễ lên ngôi, quân Tây Sơn tiến ra Bắc, dừng ở Nghệ An để tuyển thêm quân. Theo bài của Đại tá Đặng Việt Thủy trên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, sau đợt tuyển này quân số lên khoảng 10 vạn, chia làm năm doanh. Bảo tàng Lịch sử quốc gia ghi đến ngày 15/1/1789, đại quân tập trung tại Tam Điệp – Biện Sơn và được tổ chức thành năm đạo quân.

Đêm 30 Tết Mậu Thân (25/1/1789), quân Tây Sơn xuất phát. Theo bài của nhà sử học Trần Thái Bình trên Báo Điện tử Chính phủ, đồn Ngọc Hồi do phó tướng Hứa Thế Hanh giữ, còn cánh quân ở Khương Thượng phía tây nam do Sầm Nghi Đống chỉ huy. Hai mũi tiến công diễn ra song song: mũi chính đánh Hà Hồi, Ngọc Hồi; một mũi theo đường núi đánh Khương Thượng, tức vùng Đống Đa ngày nay.

Trưa mồng 5 Tết Kỷ Dậu (30/1/1789), quân Tây Sơn vào Thăng Long. Bảo tàng Lịch sử quốc gia mô tả hàng vạn xác quân Thanh bị vùi trên chiến trường và dưới sông Hồng, nhưng không đưa ra con số thương vong cụ thể.

Những điểm sử học còn bàn

Quân Thanh có bao nhiêu người?

Con số quen thuộc nhất là 29 vạn, được Bảo tàng Lịch sử quốc gia và Báo Điện tử Chính phủ dùng. Nhưng không phải nguồn nào cũng thống nhất: Dân Việt viết hơn 20 vạn quân; Báo Chính phủ nói quân Thanh chia ba đạo, còn Tạp chí Giáo dục Việt Nam viết chia bốn đạo. Vì vậy, 29 vạn nên được hiểu là con số truyền thống trong sách sử Việt, không phải số liệu đã được đối chiếu thống nhất.

Quân Thanh chiếm Thăng Long từ ngày nào?

Nhân Dân ghi Tôn Sĩ Nghị đưa quân vào chiếm Thăng Long ngày 17/12/1788. Bài trên Báo Chính phủ lại tính thời gian chiếm đóng từ 26/12/1788 đến 30/1/1789, tổng cộng 45 ngày.

Ai chỉ huy mũi đánh Khương Thượng?

Theo Báo Gia Lai, GS Phan Huy Lê cho rằng Đô đốc Đông (Đặng Tiến Giản) chỉ huy cánh quân có tượng binh và kỵ binh đi đường thượng đạo; còn sách Nhà Tây Sơn viết cánh quân đánh Khương Thượng là một trong năm đạo quân, do Đại đô đốc Đặng Văn Long chỉ huy, Đô đốc Đặng Tiến Đông là phó tướng. Ý kiến coi Đặng Văn Long và Đặng Tiến Đông là một người đã bị bác vì thiếu tài liệu xác thực.

Báo chí hiện nay vẫn ghi khác nhau. Bài của Trần Thái Bình trên Báo Chính phủ viết cánh quân của Đô đốc Long theo đường núi tập kích đồn Khương Thượng, còn VnExpress năm 2026 viết quân Tây Sơn tấn công đồn này dưới sự chỉ huy của Đô đốc Đặng Tiến Đông.

Ngày mất và lăng mộ

Nhân Dân ghi vua Quang Trung mất ngày 16/9/1792. Thanh Niên ghi ngày 29 tháng 7 năm Nhâm Tý, quy đổi là 15/9/1792. Cũng theo Thanh Niên, sử cũ chỉ chép mộ ở khu vực nam sông Hương; năm 1802 vua Gia Long trả thù nhà Tây Sơn, mộ Nguyễn Nhạc và Nguyễn Huệ bị đào phá. Vị trí lăng đến nay vẫn là giả thuyết, trong đó có Đan Dương do Nguyễn Đắc Xuân đề xuất.

Nơi ký ức còn sống: Tây Sơn và Gò Đống Đa

Ở quê hương Tây Sơn, khu đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt được dựng trên nền nhà cũ của gia đình Hồ Phi Phúc. Theo hồ sơ di tích của Cục Di sản văn hóa, sau khi triều Tây Sơn sụp đổ, người dân dựng đình Kiên Mỹ trên nền nhà cũ để bí mật thờ ba anh em; điện thờ hiện nay được xây lại trên nền đình ấy. Bảo tàng Quang Trung xây năm 1977, khánh thành năm 1979; khu đền thờ là di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định 2408/QĐ-TTg ngày 31/12/2014.

Trong khuôn viên còn cây me trên dưới 300 năm tuổi và giếng nước đường kính 0,9 m. Hằng năm có ba ngày lễ chính: hiệp kỵ Tây Sơn Tam Kiệt (15 tháng Mười Một), giỗ trận Đống Đa (mồng 5 tháng Giêng) và giỗ Hoàng đế Quang Trung (29 tháng Bảy). Sau sắp xếp địa giới năm 2025, Thanh Niên ghi đền thờ thuộc Bảo tàng Quang Trung, xã Tây Sơn, tỉnh Gia Lai.

Ở Hà Nội, lễ hội Gò Đống Đa diễn ra ngày mồng 5 Tết. Năm 2026, theo VnExpress, hội rơi vào ngày 21/2 và đánh dấu 237 năm chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa. Tên “gò Đống Đa” thường được giải thích là do xác quân Thanh chất thành gò đống; đây là cách giải thích truyền miệng hơn là ghi chép có niên đại.

Từ tư liệu đến graphic

Hình ảnh vua Quang Trung trong tranh tượng hôm nay đều do đời sau vẽ lại; không có chân dung đương thời được xác nhận trong các nguồn bài này đọc. Vì vậy, chất liệu đáng tin hơn cho thiết kế là những thứ có thật trong tư liệu: tên đất Tây Sơn, nhịp năm ngày đêm của chiến dịch Tết Kỷ Dậu, voi chiến, đường núi dẫn tới Khương Thượng. Graphic tốt ở đề tài này là graphic có tốc độ, không phải graphic đông người.

Trong collection Thần Thoại Việt Nam, Quang Trung Tee mang hào khí Tây Sơn vào streetwear Việt, còn Tây Sơn Tee mang khí chất đất võ Bình Định; cả hai đều là áo thun graphic form oversized, cotton 220gsm. Các câu chuyện lịch sử khác được lưu trong kho lưu trữ Teeworld.

Câu hỏi thường gặp

Vua Quang Trung tên thật là gì?

Vua Quang Trung là Nguyễn Huệ. Theo Nhân Dân, tên thật của ông là Hồ Thơm; ba anh em Tây Sơn vốn họ Hồ, sau đổi sang họ Nguyễn.

Vua Quang Trung lên ngôi năm nào, ở đâu?

Ngày 22/12/1788 (25 tháng 11 năm Mậu Thân), tại núi Bân, sát núi Ngự Bình ở phía nam Phú Xuân, nay thuộc Huế.

Trận Ngọc Hồi – Đống Đa diễn ra khi nào?

Chiến dịch bắt đầu đêm 30 Tết Mậu Thân (25/1/1789) và kết thúc trưa mồng 5 Tết Kỷ Dậu (30/1/1789), khi quân Tây Sơn vào Thăng Long.

Quân Thanh có thật là 29 vạn?

29 vạn là con số truyền thống, được nhiều nguồn chính thống dùng, nhưng có nguồn ghi hơn 20 vạn và cách chia đạo quân cũng được kể khác nhau. Con số chính xác chưa thống nhất.