Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn: lịch sử và đợt trùng tu

Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn được xây từ năm 1877 đến năm 1880, theo thiết kế của kiến trúc sư J. Bourard: viên đá đầu tiên đặt ngày 7/10/1877, lễ cung hiến và khánh thành ngày 11/4/1880, theo trang giới thiệu của Nhà thờ Chính tòa. Hai ngọn tháp nhọn trên đỉnh hai gác chuông, phần làm nên hình bóng quen thuộc từ xa, là phần được thêm vào năm 1895.

Đợt đại trùng tu hiện nay bắt đầu ngày 1/7/2017, do Tập đoàn Monument (Bỉ) đảm nhận. Mốc dự kiến ban đầu là năm 2023; theo Kinh tế Sài Gòn Online (8/2022), dịch Covid-19 làm việc nhập vật liệu khó khăn nên tiến độ lùi đến năm 2027. Đến tháng 12/2025, linh mục Trưởng ban trùng tu nói với Thanh Niên rằng năm 2027 không thể hoàn thành. Tính đến bài của Tổng Giáo phận Sài Gòn ngày 16/6/2026, hạng mục mới nhất được công bố là 8 hàng trang trí đỉnh mái cửa sổ trên hai tháp kẽm, hoàn thành ngày 28/5/2026; công trình vẫn đang tiếp tục.

Minh họa nhà thờ đức bà sài gòn - Teeworld Studio — Minh họa: Teeworld Studio. Khi chia sẻ lại, vui lòng ghi nguồn TEEWORLD.VN.

Trước tòa nhà gạch: một nhà thờ bằng gỗ

Người Pháp lập nơi cử hành Thánh lễ ở Sài Gòn ngay sau khi chiếm thành. Theo trang của Nhà thờ Chính tòa, nhà thờ đầu tiên ở đường Số 5 (nay là Ngô Đức Kế) quá nhỏ, nên năm 1863 một nhà thờ bằng gỗ được khởi công bên bờ Kinh Lớn, khu vực nay là đường Nguyễn Huệ. Nhà thờ gỗ hoàn thành năm 1865, về sau bị mối mọt hư hại, và các buổi lễ phải dời vào phòng khánh tiết của dinh Thống đốc cũ cho đến khi nhà thờ lớn xây xong.

1876–1880: cuộc thi thiết kế và kiến trúc sư Bourard

Tháng 8/1876, Thống đốc Nam Kỳ Duperré tổ chức một cuộc thi đồ án thiết kế nhà thờ mới. Đồ án của J. Bourard được chọn giữa 17 đồ án khác, với phong cách Roman cải biên pha trộn nét Gothic; chính ông cũng trúng thầu và trực tiếp giám sát thi công, theo trang của Nhà thờ Chính tòa. Thanh Niên ghi tên đầy đủ là Jules Bourard. Toàn bộ chi phí xây dựng và trang trí nội thất, 2.500.000 franc, do Soái phủ Nam Kỳ đài thọ, nên ban đầu công trình được gọi là “Nhà thờ Nhà nước”.

Về lễ đặt viên đá đầu tiên ngày 7/10/1877, hai nguồn ghi khác nhau. Trang lịch sử của chính Nhà thờ Chính tòa viết Giám mục Isidore Colombert đặt viên đá, trước mặt Phó soái Nam Kỳ và các nhân vật cấp cao. Nhà nghiên cứu di sản Tim Doling, trong bài năm 2015 trên Historic Vietnam, ghi ngược lại: người đặt viên đá là Thống đốc Victor Duperré, với sự hiện diện của Giám mục Colombert. Các nguồn đã mở chưa đủ để phân xử. Ngày 11/4/1880, theo Nhà thờ Chính tòa, Giám mục Colombert chủ sự nghi thức cung hiến và khánh thành, với sự có mặt của Thống đốc Nam Kỳ Le Myre de Vilers. Theo Nhà thờ Chính tòa, một bảng cẩm thạch trong hành lang ngang (transept) vẫn ghi ngày khởi công, ngày khánh thành và tên công trình sư. Theo KTS Nguyễn Văn Tất viết trên trang của Tổng Giáo phận Sài Gòn, nhà thờ nằm trên một gò cao ở cuối con rạch nay là đường Nguyễn Huệ.

Gạch đỏ không tô trát: đến từ Marseille hay Toulouse?

Đặc điểm nhận diện của nhà thờ là mặt ngoài bằng gạch đỏ để trần, không tô trát. Nhiều nguồn mô tả loại gạch này không bám bụi rêu và vẫn giữ màu hồng tươi. Chỗ các nguồn không khớp là nơi sản xuất gạch.

Marseille: bài giới thiệu lễ cung hiến trên trang của Tổng Giáo phận Sài Gòn, bài viết của PGS.TS.KTS Nguyễn Khởi trên cùng trang (2009), và Thanh Niên.
Toulouse: trang giới thiệu hiện tại của Nhà thờ Chính tòa viết gạch được “đặt làm tại Toulouse (Pháp)”.

Các nguồn hiện có chưa đủ để phân xử, nên ở đây ghi nhận cả hai. Về các vật liệu khác, bài của KTS Nguyễn Khởi mô tả tường đá xanh Biên Hòa kết hợp gạch đỏ, mái ban đầu lợp ngói đỏ từ Marseille, sau thay bằng ngói Phú Hữu, và kính màu đặt làm tại hãng Lorin. Trang của Nhà thờ Chính tòa ghi mọi vật liệu, từ xi măng, sắt thép đến ốc vít, đều mang từ Pháp sang.

1895: hai ngọn tháp nhọn trên gác chuông

Lúc khánh thành năm 1880, nhà thờ đã có hai gác chuông nhưng chưa có hai ngọn tháp nhọn phía trên. Thanh Niên (12/2025) viết 15 năm sau mới có thêm 2 tháp nhọn “được lắp dựng thêm bên trên gác chuông”. Tim Doling ghi việc thi công hai ngọn tháp này, do kỹ sư Michelin phụ trách, bắt đầu ngày 26/12/1894 và hoàn thành ngày 28/2/1895. Trang của Nhà thờ Chính tòa dùng cách nói “xây thêm hai tháp chuông” và ghi mỗi tháp cao 57,6 m, có 6 chuông đồng lớn; trên đỉnh mỗi tháp là một Thánh giá cao 3,5 m, ngang 2 m, nặng 600 kg, và tổng chiều cao từ mặt đất lên đỉnh Thánh giá là 60,5 m. Thanh Niên ghi mỗi tháp, sau khi có phần chóp nhọn, cao khoảng 57 m.

Về khối lượng chuông, bài trên trang Tổng Giáo phận ghi 6 quả chuông nặng 28,85 tấn; Thanh Niên (2025) ghi bộ chuông gần 30 tấn, quả lớn nhất gần 8.500 kg. Theo Tuổi Trẻ, hai tháp chuông cùng hai chóp tháp bọc kẽm, thường gọi là “tháp kẽm”, là hạng mục hư hỏng nặng nề nhất trong đợt trùng tu hiện nay.

Từ Nhà thờ Nhà nước đến Vương cung thánh đường

Tên gọi quen thuộc hôm nay gắn với bức tượng trước quảng trường. Theo Thanh Niên, tượng Đức Mẹ Hòa Bình bằng đá cẩm thạch trắng Carrara do nhà điêu khắc G. Ciocchetti thực hiện, cao 4,6 m, được chở từ Ý và về tới Sài Gòn ngày 15/2/1959. Ngày làm phép tượng được ghi khác nhau: Thanh Niên, dẫn diễn văn của linh mục Giuse Phạm Văn Thiên, ghi chiều 16/2/1959; trang của Nhà thờ Chính tòa ghi chiều 17/2/1959, trùng với ngày khắc trên tấm bảng đồng ở bệ tượng. Từ sự kiện này, nhà thờ được gọi là Nhà thờ Đức Bà.

Năm 1960, khi Tòa Thánh thiết lập hàng giáo phẩm Việt Nam, nhà thờ trở thành nhà thờ chính tòa của Tổng giám mục Sài Gòn. Về tước hiệu Vương cung thánh đường (Basilica Minore), các nguồn ghi hai mốc khác nhau:

Mốc	Nguồn
Ngày 5/12/1959, Tòa Thánh nâng lên hàng Vương cung thánh đường	Bài giới thiệu lễ cung hiến trên trang Tổng Giáo phận Sài Gòn
Sắc phong năm 1959, là vương cung thánh đường đầu tiên của Việt Nam	Thanh Niên (12/2020)
Ngày 13/11/1962, Giáo hoàng Gioan XXIII sắc phong lên hàng Tiểu Vương cung thánh đường	Trang giới thiệu của Nhà thờ Chính tòa
Ngày 13/11/1962, qua sắc chỉ Spectabile Monumentum, Giáo hoàng Gioan XXIII nâng lên hàng Vương cung thánh đường	Thanh Niên (4/2023)

Mốc 13/11/1962 được hai nguồn cùng ghi: trang chính thức của Nhà thờ Chính tòa và bài Thanh Niên năm 2023, bài sau nêu cả tên sắc chỉ. Mốc 1959 có trong bài giới thiệu lễ cung hiến trên trang Tổng Giáo phận và bài Thanh Niên năm 2020. Tên chính thức theo trang của Nhà thờ Chính tòa là Tiểu Vương cung thánh đường Chính tòa Đức Mẹ Vô nhiễm Nguyên tội. Thanh Niên liệt kê bốn vương cung thánh đường ở Việt Nam: Đức Bà Sài Gòn, La Vang, Phú Nhai và Sở Kiện (Kẻ Sở).

Cuộc đại trùng tu từ 2017: các mốc có ngày

Theo thư của Tổng giám mục Phaolô Bùi Văn Đọc ngày 1/9/2015 đăng trên trang trùng tu của Nhà thờ Chính tòa, quyết định trùng tu được công bố trong Thánh lễ Dầu năm 2015, khi mái, tháp chuông, các đà chịu lực và mái vòm cuối nhà thờ đã xuống cấp nghiêm trọng. Kinh phí do Tòa Tổng Giám mục tự túc cùng đóng góp của giáo dân, theo Dân trí.

1/7/2017: bắt đầu đại trùng tu, do Tập đoàn Monument (Bỉ) đảm nhận (Tuổi Trẻ, Thanh Niên).
6/3/2023: hai Thánh giá cũ được hạ xuống sau gần 130 năm; kiểm định cho thấy không thể phục hồi (theo Tổng Giáo phận Sài Gòn; Tuổi Trẻ 12/2025 dẫn lời Trưởng ban trùng tu ghi là tháng 6/2023).
Đến 12/2024: gạch hư ở mảng tường tháp chuông đã được gỡ và thay bằng gạch mới làm thủ công từ Đức, theo Tuổi Trẻ.
12/2025: Trưởng ban trùng tu cho biết năm 2027 không thể hoàn thành; hạng mục hai tháp chuông, hai tháp kẽm dự kiến xong khoảng tháng 3–4/2026 (Thanh Niên).
8/12/2025: làm phép hai Thánh giá mới, chế tác tại Bỉ, dát vàng lá của hãng Giusto Manetti (Ý), theo Tuổi Trẻ.
19/3/2026: hai Thánh giá mới, mỗi chiếc cao hơn 3,73 m, rộng 1,85 m, nặng khoảng 400 kg, được đặt lên đỉnh hai tháp kẽm, theo Tổng Giáo phận Sài Gòn.
28/5/2026: hoàn thành lắp 8 hàng trang trí đỉnh mái của 8 ô cửa sổ trên hai tháp kẽm, các chi tiết thánh giá nhỏ được dát vàng; hàng đầu tiên được đưa lên ngày 21/5/2026, theo bài ngày 16/6/2026 của Tổng Giáo phận Sài Gòn.

Bài ngày 19/3/2026 của Tổng Giáo phận ghi dự án vẫn tiếp tục với các hạng mục bên trong và bên ngoài thánh đường; bài ngày 16/6/2026 vẫn mô tả công việc trong “tiến trình đại trùng tu”. Thanh Niên (12/2025) liệt kê phần việc còn lại gồm hệ thống ánh sáng, mái ngói, máng xối, hàng trang trí đỉnh mái, hệ thống thu lôi và sơn sửa bên trong. Tính đến bài ngày 16/6/2026, chưa có mốc hoàn thành mới được công bố trong các nguồn này.

Nhà thờ Đức Bà có phải di tích không?

Theo các nguồn đã mở, câu trả lời là chưa được xếp hạng, tính đến thời điểm từng bài. Năm 2018, Pháp Luật TP.HCM dẫn lời ông Trương Kim Quân, Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM, cho biết nhà thờ Đức Bà nằm trong danh mục kiểm kê chứ chưa là di tích, và điều kiện tiên quyết là sự đồng thuận của chủ sở hữu. Năm 2020, Tạp chí Kiến trúc đưa tin Sở này đang tiếp tục vận động Tòa Tổng Giám mục đồng thuận xếp hạng di tích nhà thờ. Đến ngày 23/10/2025, Tuổi Trẻ đưa tin từ họp báo của Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM về các công trình chưa xếp hạng, trong đó ghi Nhà thờ Chính tòa Đức Bà Sài Gòn vẫn nằm trong danh mục kiểm kê di tích.

Từ tư liệu đến graphic

Với người làm hình, Nhà thờ Đức Bà là bài học về vật liệu làm nên nhận diện: một mảng gạch đỏ để trần, hai tháp nhọn và một quảng trường hình chữ thập đủ để cả thành phố nhận ra từ xa. Đợt trùng tu còn cho thấy một điều ít ai để ý: hình bóng quen thuộc ấy vốn được ghép qua nhiều lần, từ hai ngọn tháp nhọn năm 1895 đến Thánh giá mới năm 2026. Cùng quần thể trung tâm Sài Gòn, câu chuyện tòa nhà bên cạnh đã có trong bài Bưu điện Sài Gòn. Những chất liệu văn hóa khác được lưu tại Teeworld Archive. Các bộ sưu tập áo hiện có của Teeworld được tập hợp ở trang bộ sưu tập.

Câu hỏi thường gặp

Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn xây năm nào?

Viên đá đầu tiên được đặt ngày 7/10/1877; nhà thờ được cung hiến và khánh thành ngày 11/4/1880. Hai ngọn tháp nhọn trên đỉnh gác chuông được thêm vào năm 1895; theo Tim Doling, phần này hoàn thành ngày 28/2/1895.

Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn sửa từ năm nào?

Quyết định trùng tu được công bố năm 2015; công trình đại trùng tu bắt đầu ngày 1/7/2017, do Tập đoàn Monument (Bỉ) thực hiện.

Nhà thờ Đức Bà khi nào trùng tu xong?

Chưa có ngày chính thức. Mốc dự kiến ban đầu là năm 2023, sau đó lùi sang cuối năm 2027; đến tháng 12/2025, Trưởng ban trùng tu cho biết năm 2027 không thể hoàn thành. Tính đến bài của Tổng Giáo phận Sài Gòn ngày 16/6/2026, hai Thánh giá mới đã được đặt lên đỉnh tháp (19/3/2026), 8 hàng trang trí đỉnh mái cửa sổ trên hai tháp kẽm đã xong (28/5/2026) và công trình vẫn tiếp tục.

Vương cung thánh đường là gì?

Theo Thanh Niên, đó là danh hiệu tôn vinh đặc biệt mà Giáo hoàng dành cho một số nhà thờ, xét theo tính cổ kính, tầm quan trọng lịch sử và ý nghĩa tâm linh. Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn là một trong bốn vương cung thánh đường ở Việt Nam; năm sắc phong được ghi là 1959 (bài trên trang Tổng Giáo phận, Thanh Niên 2020) hoặc ngày 13/11/1962 (trang của Nhà thờ Chính tòa, Thanh Niên 2023).

Gạch Nhà thờ Đức Bà từ đâu?

Gạch mặt ngoài được mang từ Pháp. Phần lớn nguồn ghi gạch làm tại Marseille; trang giới thiệu hiện tại của Nhà thờ Chính tòa ghi Toulouse. Gạch thay thế trong đợt trùng tu được làm thủ công tại Đức.

Nguồn tham khảo

Biên tập: Teeworld Editorial. Minh họa: Teeworld Studio.

Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn: lịch sử, gạch đỏ và đợt trùng tu

MỤC LỤC

Có Thể Bạn Sẽ Thích

Bài Viết Liên Quan

Bưu điện Sài Gòn: lịch sử, kiến trúc và những chi tiết ít ai để ý

Dinh Độc Lập: kiến trúc Ngô Viết Thụ và ý đồ thiết kế