Nhà hát Thành phố, trước đây là Nhà hát lớn Sài Gòn, mở màn năm 1900, nhưng các nguồn ghi khác nhau về ngày khởi công, ngày khánh thành và người thiết kế. Người Lao Động ghi khởi công năm 1898, khánh thành ngày 1/1/1900 và nêu tên ba kiến trúc sư người Pháp Félix Olivier, Eugène Ferret, Ernest Guichard; VnExpress chỉ nêu tên Félix Olivier. Nhà nghiên cứu Tim Doling thì ghi công trình khởi công cuối năm 1896, khánh thành ngày 15/1/1900, theo thiết kế của Eugène Ferret được chọn qua một cuộc thi năm 1895. Công trình được công nhận di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia năm 2012.
Hơn một thế kỷ, tòa nhà đã đổi vai nhiều lần: nhà hát của thành phố thuộc địa, công trình trúng bom năm 1944, trụ sở Quốc hội rồi Hạ nghị viện, trước khi trở lại làm nhà hát sau năm 1975.
Trước năm 1900: một nhà hát nhỏ hơn
Nhà hát lớn không phải nhà hát đầu tiên của người Pháp ở khu này. Theo Thanh Niên, trước đó chính quyền Pháp đã xây một nhà hát quy mô nhỏ hơn, ở vị trí khách sạn Caravelle hiện tại. Tim Doling ghi rõ hơn: nhà hát đầu tiên được xây năm 1872 trên khu đất nay là khách sạn Caravelle, sau đó được xây lại bằng vật liệu bền hơn và mở cửa năm 1884; công trình hiện nay là nhà hát thứ ba của Sài Gòn.
Khoảng đất trước nhà hát cũng có lịch sử tên gọi riêng. Thanh Niên ghi công viên ở đây từng mang tên Francis Garnier; sau năm 1955 đổi thành Lê Lợi rồi Lam Sơn. Nhà hát và quảng trường vì thế luôn đi cùng nhau trong ký ức đô thị.
Khởi công năm nào, khánh thành ngày nào?
Người Lao Động ghi nhà hát khởi công năm 1898 và khánh thành ngày 1/1/1900. VnExpress cũng viết nhà hát khởi công năm 1898 và hoàn thành sau hai năm, với diện tích xây dựng hơn 2.000 m². Tuy vậy, một bài khác của VnExpress (9/2023) lại ghi nhà hát "xây năm 1897". Còn theo Tim Doling trên Historic Vietnam, công trình khởi công cuối năm 1896, hoàn thành cuối năm 1899 và khánh thành ngày 15/1/1900. Cả mốc khởi công lẫn ngày khánh thành vì thế đều được các nguồn ghi khác nhau.
Theo Tiền Phong, nhà hát mở màn năm 1900 với vở opera La Navarraise, và báo chí khi đó gọi nơi này là "Thánh đường của nghệ thuật" vì kiến trúc sang trọng, được tính toán cho nhu cầu sân khấu mà vẫn thích nghi với khí hậu nóng của Sài Gòn. Tim Doling cũng ghi buổi diễn khai mạc là vở La Navarraise của Jules Massenet.
Ai thiết kế Nhà hát lớn Sài Gòn?
Tên người thiết kế được ghi theo ba cách:
- Ba kiến trúc sư: Félix Olivier, Eugène Ferret và Ernest Guichard, theo Người Lao Động (2013).
- Một kiến trúc sư: Félix Olivier, theo hai bài của VnExpress (2023).
- Thiết kế thắng cuộc thi: theo Tim Doling, năm 1895 một cuộc thi thiết kế được tổ chức, ba kiến trúc sư Ferret, Genet và Berger lọt vào vòng chọn cuối, và ban giám khảo chọn thiết kế của Eugène Ferret.
Ba cách ghi này chưa thống nhất về tác giả chính của công trình, nên câu hỏi ai thiết kế Nhà hát lớn Sài Gòn vẫn còn để ngỏ.
Đọc mặt tiền: Petit Palais, thiên thần và đàn lyre
Về phong cách, các nguồn dùng nhiều tên gọi. VnExpress gọi là kiến trúc Flamboyant Gothic của thời Đệ tam Cộng hòa Pháp và nói công trình lấy cảm hứng từ nhà hát Opera Garnier ở Paris. Người Lao Động gọi là phong cách Gothique thịnh hành ở Pháp thế kỷ 19, còn Thanh Niên nhắc cả Gothique và Beaux Arts.
Điểm dễ nhận ra nhất là vòm cung lớn chạy từ tầng hai lên tầng ba. Thanh Niên so sánh vòm này với cổng vào của Petit Palais ở Paris; Người Lao Động thì ghi Petit Palais được xây cùng năm. Bên trên là một phù điêu lớn có các thiên thần vây quanh chiếc đàn lyre.
Ngay ở cổng vào, thay cho hai trụ đỡ ban công tầng ba là hai pho tượng mỹ nữ để ngực trần, theo dạng tượng Venus, theo mô tả của Thanh Niên. Cũng theo báo này, khi mặt tiền bị sửa đổi đầu những năm 1940, phù điêu các thiên thần văn nghệ và hai tượng mỹ nữ bị dời đi.
Những lần đổi vai: bom 1944, Quốc hội và Hạ nghị viện
Thanh Niên ghi đầu những năm 1940, chính quyền Pháp sửa đổi toàn thể mặt tiền, "có lẽ vì lý do chính trị". Tim Doling giải thích cụ thể hơn: trong thời Nhật chiếm đóng Đông Dương (1940–1945), chính quyền Vichy của Pháp muốn xóa các biểu tượng của nền Đệ tam Cộng hòa, và mặt tiền nhà hát bị sửa lại hoàn toàn. Năm 1944, theo VnExpress, nhà hát trúng bom, hư hại nặng và ngừng hoạt động.
Từ năm 1955, tòa nhà có chức năng mới là trụ sở Quốc hội, và từ năm 1967 là Hạ nghị viện của chính quyền Việt Nam Cộng hòa. Sau năm 1975, nơi đây trở lại chức năng tổ chức biểu diễn nghệ thuật.
| Giai đoạn | Công năng |
|---|---|
| 1900 – 1944 | Nhà hát lớn Sài Gòn; đầu thập niên 1940 mặt tiền bị sửa đổi; năm 1944 trúng bom, ngừng hoạt động |
| 1955 – 1967 | Trụ sở Quốc hội |
| 1967 – 1975 | Trụ sở Hạ nghị viện |
| Sau 1975 | Trở lại làm nhà hát, tổ chức biểu diễn nghệ thuật |
| 1998 | Trùng tu lớn dịp Sài Gòn 300 năm, phục hồi chi tiết trang trí |
| 2012 | Công nhận di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia |
Trùng tu 1998 và kế hoạch tu bổ mới
Đợt trùng tu năm 1998, dịp kỷ niệm 300 năm Sài Gòn, được VnExpress và Người Lao Động cùng ghi kinh phí 25 tỷ đồng. Người Lao Động liệt kê trong số trang trí được phục hồi có "tượng 2 nữ thần nghệ thuật, các dây hoa, hai cây đèn"; Thanh Niên thì ghi tòa nhà được "trùng tu và phục hồi kiểu dáng xưa". Tim Doling ghi đợt tu bổ kéo dài từ 1995 đến 1998, với sự hỗ trợ của Pháp. VnExpress còn ghi một đợt sửa ghế và mái năm 2007.
Trước khi có dự án mới, Tiền Phong (10/2023) mô tả nhiều hệ thống đã xuống cấp: điều hòa, điện, thoát nước, phòng cháy và âm thanh; tường có vết nứt gây thấm, bong tróc sơn. Đây là lý do việc tu bổ được đặt ra như một bài toán bảo tồn chứ không chỉ sửa chữa.
Năm 2019, theo Tiền Phong, khoảng 30 kỹ sư dùng thiết bị quét laser số hóa hơn 350 vị trí, ghi lại hơn 50 cấu kiện như cột, dầm và hơn 1.000 chi tiết trang trí. Tháng 9/2023, HĐND TP.HCM thông qua dự án tu bổ 337 tỷ đồng, dự kiến thi công năm 2025 và lắp đặt thiết bị năm 2026. Các nguồn trên chưa cho biết dự án đã hoàn thành đến đâu.
Bao nhiêu chỗ ngồi? Các con số khác nhau
Người Lao Động (2013) ghi nhà hát có tầng trệt và hai tầng lầu với tổng cộng 1.800 chỗ ngồi. VnExpress (2023) lại ghi khán phòng gần 500 chỗ, trong đó tầng trệt 338 ghế; Thanh Niên (2025) cũng ghi khoảng 500 chỗ. Tim Doling thì gọi công trình lúc khánh thành là nhà hát 800 chỗ. Chênh lệch này có thể phản ánh sức chứa ở các thời điểm khác nhau, nhưng chưa có nguồn nào giải thích, nên người đọc nên xem con số 1.800 là cần kiểm tra lại.
Từ tư liệu đến graphic
Mặt tiền nhà hát đã đi vào cả hạ tầng mới của thành phố. Theo VnExpress, ga ngầm Nhà hát Thành phố của tuyến metro số 1 có phần trần gắn hoa văn sắt màu nâu, mô phỏng phong cách kiến trúc của nhà hát. Một tòa nhà năm 1900 được dịch sang ngôn ngữ của một nhà ga thế kỷ 21. Cùng lớp công trình thời Pháp, câu chuyện chợ Bến Thành cũng đã có bài riêng.
Sài Gòn Metro Tee của Teeworld đi theo mạch chuyển động ấy: đoàn tàu, bảng ga và những lớp kiến trúc quen thuộc cùng chạy qua một graphic mặt lưng nhiều tầng. Áo cotton premium, form oversized, có hai màu Đen và Trắng. Những câu chuyện Sài Gòn khác được lưu tại Teeworld Archive.
Câu hỏi thường gặp
Nhà hát Thành phố Hồ Chí Minh xây năm nào?
Các nguồn ghi khác nhau. Người Lao Động ghi khởi công năm 1898, khánh thành ngày 1/1/1900; một bài của VnExpress ghi xây năm 1897; nhà nghiên cứu Tim Doling ghi khởi công cuối năm 1896, khánh thành ngày 15/1/1900.
Ai là kiến trúc sư của Nhà hát lớn Sài Gòn?
Các nguồn chưa thống nhất. Người Lao Động ghi ba kiến trúc sư Félix Olivier, Eugène Ferret và Ernest Guichard; VnExpress chỉ nêu Félix Olivier; Tim Doling ghi thiết kế được chọn qua cuộc thi năm 1895 là của Eugène Ferret.
Kiến trúc Nhà hát Thành phố theo phong cách gì?
Các nguồn mô tả là Flamboyant Gothic thời Đệ tam Cộng hòa Pháp, có yếu tố Beaux Arts; vòm mặt tiền được so với cổng Petit Palais ở Paris.
Nhà hát Thành phố từng là trụ sở Hạ nghị viện đúng không?
Đúng. Từ năm 1955 tòa nhà là trụ sở Quốc hội, từ năm 1967 là Hạ nghị viện; sau năm 1975 trở lại làm nhà hát.
Nhà hát Thành phố có phải di tích quốc gia không?
Có. Công trình được công nhận di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia năm 2012.
Nguồn tham khảo
- Nhà hát Thành phố - Biểu tượng lịch sử của TPHCM - Người Lao Động
- Nhà hát lớn và quảng trường mỹ lệ - Thanh Niên
- Nhà hát hơn 120 tuổi ở Sài Gòn trước khi sửa chữa - VnExpress
- TP HCM chi hơn 330 tỷ đồng tu bổ nhà hát 123 tuổi - VnExpress
- Nhà Hát TPHCM - bài 2: Trùng tu, bảo tồn thế nào? - Tiền Phong
- Ba ga ngầm Metro Bến Thành - Suối Tiên trước ngày đón khách - VnExpress
- The Municipal Theatre - Historic Vietnam (Tim Doling)
Biên tập: Teeworld Editorial. Minh họa: Teeworld Studio.
