Teeworld Editorial
23 tháng 9, 2026
TỪ CỬA HÀNG
Những mẫu áo lấy chất liệu từ chủ đề của bài viết
ĐỌC THÊM
Tư liệu văn hóa
Lang Liêu thắng các anh em bằng hạt gạo. Kể lại sự tích bánh chưng bánh giầy theo Lĩnh Nam chích quái, rồi đặt cách hiểu trời tròn đất vuông cạnh những cách đọc khác và vai trò của bánh trong Tết, Giỗ Tổ.
Tư liệu văn hóa
Một bọc trăm trứng, năm mươi con xuống biển, năm mươi con lên núi. Tóm truyện Lạc Long Quân – Âu Cơ theo Lĩnh Nam chích quái, rồi đọc thể loại, chữ đồng bào và cặp biểu tượng rồng – tiên.
Mai An Tiêm là nhân vật truyền thuyết thời Hùng Vương, người bị vua đày ra một vùng đất hoang ven biển vì một câu nói bị cho là kiêu ngạo, rồi tìm được hạt dưa lạ do chim mang tới, trồng thành dưa hấu, và cuối cùng cả nhà được vua gọi về. Theo bài viết trên tạp chí Người Hà Nội, trong Lĩnh Nam chích quái ông đặt tên quả ấy là Tây qua, tức “dưa phương Tây”, vì hạt được chim mang đến từ phía tây.
Truyện gắn với vùng Nga Sơn, Thanh Hóa, nơi có đền thờ và lễ hội hằng năm. Nhưng nếu hỏi Mai An Tiêm có thật không, câu trả lời có trách nhiệm là: chưa có tư liệu lịch sử nào xác nhận ông là người có thật; đây là truyền thuyết, và giá trị của nó nằm ở cách người Việt kể về lao động và tự lập.
Bản kể phổ biến nhất có bốn nhịp. An Tiêm được vua Hùng nhận làm con nuôi và ban nhiều bổng lộc. Ông lại nói đó là do “tiền thân” của mình, tức phúc từ kiếp trước theo thuyết luân hồi, chứ không nhắc ơn vua. Vua giận, đày cả nhà ra đảo xa.
Trên đảo, một con chim bay qua đánh rơi mấy hạt lạ. An Tiêm đem gieo, được giống quả vỏ xanh ruột đỏ, ăn ngọt mát. Trong các bản kể quen thuộc ngày nay, ông vạch chữ lên vỏ quả (nhiều nơi kể là khắc tên) rồi thả xuống biển; nhờ những quả dưa trôi dạt, vua biết cả nhà còn sống và cho thuyền ra đón về.
Chi tiết vạch chữ lên dưa rồi thả biển được trang của UBND xã Nga An kể lại như cách An Tiêm cho mọi người biết tới giống dưa mới. Bản tóm Lĩnh Nam chích quái trên Người Hà Nội không có chi tiết này: ở đó, chính nhà vua nghĩ lại rồi cho người đi tìm An Tiêm. Wikipedia tiếng Anh cũng xếp chi tiết khắc tên, thả biển vào các bản kể về sau.
Truyện được biết tới với tên Tây qua truyện trong Lĩnh Nam chích quái, một tập truyện chữ Hán mà tạp chí Người Hà Nội gắn với tên Trần Thế Pháp đời Trần. Bản cổ ngắn và gọn; nhiều chi tiết giàu cảm xúc mà học sinh biết hôm nay là do các bản kể lại bổ sung. Một số khác biệt đáng chú ý:
Truyện còn đi vào văn chương. Theo Người Hà Nội, Nguyễn Trọng Thuật viết tiểu thuyết Quả dưa đỏ in năm 1925, và Tô Hoài có truyện Đảo hoang cùng khai thác tích này. Mỗi lần kể lại, Mai An Tiêm được tô đậm thêm một phẩm chất khác nhau.
Truyền thuyết không nêu một làng quê cụ thể của Mai An Tiêm, và các nguồn tóm lược xuất thân của ông không thống nhất. Theo Wikipedia tiếng Anh và bài của Trần Đình Hằng trên tạp chí Văn Nghệ Huế (dẫn bản Tân đính Lĩnh Nam chích quái do Bùi Văn Nguyên dịch), bản cổ kể ông vốn là người nơi khác, bị thuyền buôn đem bán làm tôi tớ. Bài trên Người Hà Nội và các bản kể phổ biến hôm nay thì gọi ông là con nuôi vua Hùng.
Địa danh gắn bền nhất với ông là Nga Sơn, Thanh Hóa, qua truyền thuyết địa phương: trang của xã Nga An ghi rằng khu đất quanh đền tương truyền là bãi trồng dưa của gia đình An Tiêm xưa kia.
Đền thờ Mai An Tiêm nằm ở xã Nga Phú cũ, cách huyện lỵ Nga Sơn (cũ) khoảng 7 km về phía đông bắc, và đã được xếp hạng di tích cấp tỉnh, theo trang của xã Nga An. Cũng theo trang này, năm 2010 tỉnh cho phép trùng tu, tôn tạo lại đền; Báo Thanh Hóa ghi giai đoạn trùng tu kéo dài từ 2010 đến 2012. Đền còn giữ bốn đạo sắc phong, trong đó có sắc của các vua Duy Tân và Khải Định. Một bài viết đăng lại trên trang Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (không ghi tên tác giả) mô tả núi Mai An Tiêm, nằm giáp ranh hai xã Nga An và Nga Phú, chỉ là một hòn núi trọc nhỏ, rộng vài ba sào và cao vài chục mét. Chính bài viết cho rằng khó có thể coi ngọn núi này là nơi vua Hùng đày gia đình An Tiêm, và đặt câu hỏi phải chăng nó chỉ là một biểu trưng, còn nơi gia đình ông sống trong truyện là cả một vùng rộng lớn quanh đó.
Một lưu ý về địa danh: từ năm 2025, theo Nghị quyết 1686/NQ-UBTVQH15, ba xã Nga Điền, Nga Phú và Nga An được sắp xếp thành xã mới mang tên Nga An. Vì vậy tài liệu cũ ghi “xã Nga Phú, huyện Nga Sơn”, còn tài liệu mới có thể ghi “xã Nga An”.
Trang của xã Nga An ghi lễ hội được tổ chức hằng năm vào ngày 12 tháng Ba âm lịch, với rước, dâng hương và các nghi thức tái hiện cuộc đời ông. Bài năm 2026 trên Báo Thanh Hóa ghi lễ hội diễn ra từ ngày 12 đến 14 tháng Ba âm lịch hằng năm.
Ngày khai hội có thể xê dịch theo từng năm. Báo Thanh Hóa đưa tin lễ hội năm 2025 khai mạc sáng 8/4, tức ngày 11 tháng Ba âm lịch, tại đền thờ Mai An Tiêm. Người muốn đi hội nên xem thông báo của địa phương từng năm.
Cách đọc hữu ích nhất là tách câu chuyện thành ba lớp, mỗi lớp có mức độ kiểm chứng khác nhau:
| Lớp | Nội dung | Mức kiểm chứng |
|---|---|---|
| Truyền thuyết | Xuất thân (con nuôi hay người được đem bán), bị đày, chim mang hạt, khắc tên lên dưa | Truyện dân gian, có nhiều dị bản; không có tư liệu xác nhận nhân vật |
| Địa danh và tín ngưỡng | Đền thờ, sắc phong, lễ hội ở Nga Sơn | Có thật, được địa phương ghi nhận là di tích cấp tỉnh |
| Thực vật học | Nguồn gốc cây dưa hấu | Nghiên cứu di truyền chỉ về đông bắc châu Phi |
Bài viết đăng lại trên trang Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam tóm ý này bằng một câu gọn: “Truyền thuyết không phải là lịch sử mà chỉ là sự phản quang lịch sử”. Nghĩa là truyện phản chiếu một thời khai hoang vùng ven biển, chứ không phải biên bản về một con người cụ thể.
Truyện nói An Tiêm “tìm ra” dưa hấu, nhưng đó là chuyện của vùng đất này chứ không phải của loài cây. Bài viết trên trang Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam cũng nhắc rằng dưa hấu có ở nhiều nơi trên thế giới.
Về khoa học, một nghiên cứu công bố trên tạp chí PNAS ngày 24/5/2021 cho thấy dưa hấu trồng nhiều khả năng bắt nguồn từ tổ tiên hoang dã ở đông bắc châu Phi, với họ hàng gần nhất là dưa Kordofan của Sudan, theo Đại học Washington ở St. Louis. Tranh trong lăng mộ Ai Cập gợi ý dưa hấu đã được ăn ở thung lũng sông Nile hơn 4.000 năm trước. Đọc theo lối liên tưởng, chi tiết “hạt bay từ phía tây” trong tên Tây qua vô tình khớp với ý rằng đây là giống cây đến từ nơi khác.
Điểm hay của truyện là mâu thuẫn mở đầu. Câu “đó là do tiền thân của ta” khiến An Tiêm bị đày, nhưng cả phần còn lại của truyện lại chứng minh ông đúng theo một nghĩa khác: không có bổng lộc, ông vẫn tự dựng được cơ nghiệp từ bãi cát. Người kể không bắt ông xin lỗi; họ để quả dưa nói thay.
Vì vậy Mai An Tiêm thường được nhắc như biểu tượng của sự tự lực, dám bắt đầu lại ở nơi xa trung tâm. Với người trẻ hôm nay, đó là hình ảnh gần với việc tự mở một con đường hơn là một bài học về lòng biết ơn.
Truyện dễ sống trong thiết kế đương đại vì nó gói trọn trong vài ý rất rõ, không cần kể lại cả cốt truyện. Mai An Tiêm Tee trong collection Thần Thoại Việt Nam xoay quanh ba ý ấy: ý chí khai phá, biển đảo và dưa hấu, trên form oversized 220gsm. Các truyền thuyết khác của bộ sưu tập được lưu trong Teeworld Archive.
Chưa có tư liệu lịch sử nào xác nhận Mai An Tiêm là người có thật. Truyện được chép trong Lĩnh Nam chích quái và lưu truyền như một truyền thuyết thời Hùng Vương; đền thờ và lễ hội ở Nga Sơn là có thật.
Truyện không nêu quê gốc cụ thể, và các nguồn không thống nhất về xuất thân: bản cổ, theo một số bản tóm lược, kể ông vốn là người nơi khác bị thuyền buôn đem bán làm tôi tớ; các bản kể sau gọi ông là con nuôi vua Hùng. Địa danh gắn với ông là vùng Nga Sơn, Thanh Hóa, nơi truyền thuyết địa phương gắn với chuyện ông trồng dưa.
Truyện đề cao sự tự lực, lao động và sáng tạo khi bị đẩy vào hoàn cảnh khó, đồng thời giải thích theo lối dân gian nguồn gốc quả dưa hấu ở vùng này.
Lễ hội diễn ra vào khoảng giữa tháng Ba âm lịch tại đền thờ Mai An Tiêm; năm 2025 khai mạc ngày 11 tháng Ba âm lịch.
Biên tập: Teeworld Editorial. Minh họa: Teeworld Studio.
Tư liệu văn hóa
Một chiếc khố, một bãi cát và một nàng công chúa không chịu lấy chồng. Đọc sự tích Chử Đồng Tử – Tiên Dung qua các bản kể, ba lớp ý nghĩa tình yêu, đạo và buôn bán, cùng đền Đa Hòa – Dạ Trạch và lễ rước nước.
