Lịch sử Thảo Cầm Viên bắt đầu từ ngày 23/3/1864, khi Đô đốc De La Grandière ban hành nghị định giao một khu đất hoang khoảng 12 ha cho bác sĩ thú y Louis Adolphe Germain thiết lập, theo trang lịch sử chính thức của Thảo Cầm Viên Sài Gòn. Năm 1865, vườn cơ bản hoàn thành và được giao cho nhà thực vật học J.B. Louis Pierre quản lý. Nghĩa là Thảo Cầm Viên ra đời trước hết như một vườn bách thảo, không phải một sở thú.
Cái tên "Thảo Cầm Viên Sài Gòn" thì đến muộn hơn nhiều: theo chính đơn vị quản lý, tên này chỉ chính thức được dùng từ năm 1956, sau đợt đại tu toàn bộ khuôn viên. Bài này đi qua ba lớp: vườn bách thảo của thế kỷ 19, vai trò của Louis Pierre, và hai công trình năm 1926 vẫn đứng trong khuôn viên hôm nay.
Thảo Cầm Viên thành lập năm nào, và ai lập?
Các nguồn thống nhất về năm 1864 và ngày 23/3/1864. Thông tấn xã Việt Nam mô tả đây là ngày viên đề đốc De La Grandière ký nghị định cho phép xây dựng, trên khu đất hoang 12 ha ở phía đông bắc. Trang của Thảo Cầm Viên ghi cụ thể hơn: khu đất nằm ở phía đông bắc sông L'Avalanche, nay là kênh Thị Nghè.
Người trực tiếp dựng vườn đầu tiên là Louis Adolphe Germain, một sĩ quan thú y của quân đội Pháp. Theo Thông tấn xã Việt Nam, ông được giao thiết kế quy hoạch khu đất thành một vườn thú, và đến tháng 3/1865 công trình hoàn thành. Vì thế, nói "Louis Pierre lập Thảo Cầm Viên" là cách nói rút gọn: nghị định là của De La Grandière, phần dựng ban đầu là của Germain, còn Pierre là người điều hành và định hình vườn thực vật.
Louis Pierre: nhà thực vật học đứng sau vườn bách thảo
Jean Baptiste Louis Pierre sinh ngày 23/10/1833, là nhà thực vật học người Pháp, theo Tuổi Trẻ. Trước khi sang Sài Gòn, ông phụ trách chăm sóc thực vật ở Vườn bách thảo Calcutta, Ấn Độ. Năm 1865, ông được bổ nhiệm làm giám đốc đầu tiên của vườn bách thảo. Hà Nội Mới ghi năm sinh và năm mất của ông là 1833–1905.
Nhiệm vụ của Pierre không chỉ là trồng cây cho đẹp. Theo Thông tấn xã Việt Nam, ông được giao sưu tập các loài thực vật, động vật của Nam Kỳ và các nước Đông Dương để chuyển về Viện Bảo tàng Lịch sử Thiên nhiên Paris. Trang của Thảo Cầm Viên kể ông đã sưu tập và ươm trồng thành công nhiều loài cây rừng bản địa như sao, dầu, giáng hương, lim, gõ.
Có một chi tiết các nguồn ghi hơi khác nhau: Tuổi Trẻ và VOV gọi Pierre là giám đốc đầu tiên, còn đặc san của Báo Nhân Dân kể Germain lập vườn trước và Pierre tiếp quản một năm sau. Hai cách kể không mâu thuẫn về sự kiện, chỉ khác ở chỗ ai được xem là người đứng đầu đầu tiên.
Vai trò của một vườn thực vật thuộc địa
Theo Hà Nội Mới, Thảo Cầm Viên ban đầu là vườn bách thảo lập ra để ươm cây phục vụ nghiên cứu, trưng bày và nhân giống cây trồng trên đường phố Sài Gòn theo quy hoạch kiểu phương Tây. Nói cách khác, nhiều hàng cây của đô thị thuộc địa được chuẩn bị từ vườn ươm này.
Giai đoạn 1865–1877, Pierre đưa nhiều cây rừng và cây từ các châu lục khác về trồng và nhân giống, theo Hà Nội Mới. Thông tấn xã Việt Nam ghi cuối năm 1865 vườn mở rộng thêm 20 ha, nhập nhiều loài cây nhiệt đới từ châu Mỹ, châu Phi, Đông Nam Á với hơn 100.000 tiêu bản thực vật. Phần động vật cũng lớn dần: trang của Thảo Cầm Viên ghi năm 1878 bộ sưu tập đã có 509 cá thể, gồm thú, chim và bò sát.
Các mốc chính: đọc nhanh
| Năm | Sự kiện | Nguồn |
|---|---|---|
| 23/3/1864 | Nghị định của De La Grandière giao khu đất khoảng 12 ha cho Louis Adolphe Germain | Thảo Cầm Viên, TTXVN |
| 1865 | Vườn cơ bản hoàn thành; Louis Pierre nhận quản lý; cuối năm mở rộng thêm 20 ha | Thảo Cầm Viên, TTXVN |
| 1878 | Bộ sưu tập động vật có 509 cá thể | Thảo Cầm Viên |
| 1924 | Mở rộng thêm 13 ha sang bên kia kênh Thị Nghè | TTXVN |
| 1926 | Xây hai công trình nay là Đền thờ Vua Hùng và Bảo tàng Lịch sử TP.HCM | TTXVN, VnExpress, Tuổi Trẻ |
| 1956 | Đại tu, quy hoạch lại; tên Thảo Cầm Viên Sài Gòn chính thức được dùng | Thảo Cầm Viên, Hà Nội Mới |
Đền Kỷ Niệm: từ đài tưởng niệm đến Đền thờ Vua Hùng
Trong khuôn viên có một ngôi đền mái cong, nằm đối diện tòa bảo tàng, theo mô tả của Quân đội Nhân dân. Theo Tuổi Trẻ, đền do Pháp xây năm 1926 với tên đền Kỷ Niệm (Temple du Souvenir). VnExpress ghi mục đích ban đầu là tưởng niệm những người Việt tử trận khi đi lính cho Pháp trong Thế chiến thứ nhất.
Sau năm 1954, đền được chuyển thành đền thờ Quốc Tổ Hùng Vương; sau năm 1975 đổi thành đền thờ Hùng Vương và giao cho Bảo tàng Lịch sử Việt Nam TP.HCM quản lý. Về kiến trúc, VnExpress mô tả phong cách thời Nguyễn với bộ mái chồng diêm tạo ba tầng mái cong, chống đỡ bằng 12 cây gỗ mật. Theo VnExpress ngày 30/6/2015, đền vừa được UBND TP.HCM xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố; Tuổi Trẻ cũng ghi mốc tháng 6/2015 nhưng gọi đó là di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh. Riêng Quân đội Nhân dân ghi năm xếp hạng là 2005.
Bảo tàng Lịch sử: kiến trúc Đông Dương trong vườn
Tòa bảo tàng đối diện đền có khối tháp bát giác ở giữa. Theo Sài Gòn Giải Phóng, bảo tàng được lập năm 1929 với tên Bảo tàng Blanchard de la Brosse. Từ năm 1956, bảo tàng mang tên Viện Bảo tàng quốc gia Việt Nam và là bảo tàng đầu tiên ở phía Nam trưng bày mỹ thuật cổ một số nước châu Á. Tòa nhà phía trước do kiến trúc sư Auguste Delaval thiết kế, xây năm 1927; khối tháp bát giác ở giữa là điểm nhấn và cũng là trục đối xứng cho hai dãy nhà hai bên.
SGGP xếp tòa nhà vào nhóm công trình tiêu biểu của phong cách kiến trúc Đông Dương, lối kiến trúc các kiến trúc sư phương Tây làm hài hòa cùng văn hóa bản địa. Đỉnh mái được nhấn bằng hình trái hồ lô, theo kiến trúc truyền thống Huế gọi là Thiên Hồ. Dọc bờ tường là các console (con sơn), chi tiết thường thấy trong biệt thự Pháp, nhưng ở đây được cách điệu từ hình dạng thừa vinh đỡ mái trong kiến trúc truyền thống Huế. Năm công trình được dựng cũng có độ vênh nhỏ: Thông tấn xã Việt Nam ghi hai công trình được xây năm 1926, còn SGGP ghi tòa nhà trước xây năm 1927. Ngày 23/8/1979, bảo tàng đổi tên thành Bảo tàng Lịch sử TP.HCM, và năm 2012 được công nhận di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.
Từ vườn thực vật đến ký ức đô thị
Thảo Cầm Viên có trước nhiều biểu tượng quen thuộc khác của Sài Gòn. Đặc san của Báo Nhân Dân so sánh vườn ra đời trước Bưu điện (1886–1891), Nhà thờ Đức Bà (1877–1880) và chợ Bến Thành (1912–1914). Câu chuyện chợ Bến Thành được kể riêng trong bài lịch sử chợ Bến Thành.
Chính Thảo Cầm Viên tự giới thiệu mình là vườn thú lâu đời thứ tám thế giới; VOV và Tuổi Trẻ dùng cách nói "1 trong 8 vườn thú cổ nhất trên thế giới". Đây là cách xếp hạng do các bên tự nêu, bài này chưa tìm được danh sách độc lập để đối chiếu.
Từ tư liệu đến graphic
Với người thiết kế, Thảo Cầm Viên là nơi vườn cây và kiến trúc của nhiều thời kỳ đứng cạnh nhau trong cùng một khuôn viên. Con số 1864 cũng đủ ngắn gọn để làm một dấu mốc, giống cách người ta nhớ một ngôi trường hay một con phố.
Thảo Cầm Viên 1864 Tee của Teeworld đặt graphic chính ở mặt lưng: cánh cổng, mảng xanh và những công trình nhỏ được xếp thành một mạch hình liên tục, còn mặt trước chỉ giữ chest mark nhỏ ở ngực trái. Áo cotton 220gsm, phom oversized, có hai màu Đen và Trắng. Các câu chuyện Sài Gòn khác nằm trong Teeworld Archive.
Câu hỏi thường gặp
Thảo Cầm Viên thành lập năm nào?
Năm 1864. Ngày 23/3/1864, Đô đốc De La Grandière ban hành nghị định giao khu đất khoảng 12 ha để lập vườn; năm 1865 vườn cơ bản hoàn thành.
Ai là người sáng lập Thảo Cầm Viên Sài Gòn?
Bác sĩ thú y Louis Adolphe Germain là người được giao thiết lập vườn ban đầu; nhà thực vật học Jean Baptiste Louis Pierre nhận quản lý từ năm 1865 và thường được gọi là giám đốc đầu tiên.
Vì sao gọi là vườn bách thảo Sài Gòn?
Vì nơi này ban đầu là vườn thực vật để nghiên cứu, trưng bày và ươm cây trồng trên đường phố Sài Gòn. Tên Thảo Cầm Viên Sài Gòn chỉ chính thức được dùng từ năm 1956.
Trong Thảo Cầm Viên có công trình cổ nào?
Hai công trình tiêu biểu là Đền thờ Vua Hùng, xây năm 1926 với tên đền Kỷ Niệm, và Bảo tàng Lịch sử TP.HCM, lập năm 1929 với tên Bảo tàng Blanchard de la Brosse.
Nguồn tham khảo
- Lịch sử hình thành và phát triển của Thảo Cầm Viên Sài Gòn - Thảo Cầm Viên Sài Gòn
- 150 năm Thảo Cầm viên Sài Gòn - Thông tấn xã Việt Nam
- Thảo Cầm Viên - vườn sinh vật cổ nhất Việt Nam - Hà Nội Mới
- Thảo Cầm Viên Sài Gòn - Di sản xanh giữa lòng đô thị hiện đại - Báo Nhân Dân
- 190 năm ngày sinh 'cha đẻ' Thảo cầm viên Sài Gòn - Tuổi Trẻ
- Kỷ niệm 190 năm ngày sinh ông Jean Baptiste Louis Pierre - VOV5
- 162 năm thành lập Thảo cầm viên Sài Gòn - Tuổi Trẻ
- Viếng đền Hùng ở Thảo cầm viên TP.HCM - Tuổi Trẻ
- Đền thờ vua Hùng gần trăm tuổi ở trung tâm Sài Gòn - VnExpress
- Đền Hùng tại Thành phố Hồ Chí Minh - Quân đội Nhân dân
- Kiến trúc Đông Dương từ bảo tàng đầu tiên ở phía Nam - Sài Gòn Giải Phóng
- Đền Hùng Vương ở Thảo Cầm Viên được xếp hạng di tích - VnExpress
Biên tập: Teeworld Editorial. Minh họa: Teeworld Studio.
