Lịch sử chợ Bến Thành bắt đầu từ một ngôi chợ bên bờ sông Bến Nghé, gần bến sông dẫn vào thành Gia Định, rồi trải qua chiến tranh, hỏa hoạn và nhiều lần dời chỗ, dựng lại. Tòa nhà có tháp đồng hồ mà ta thấy hôm nay được xây từ năm 1912 trên vùng đầm lầy ao Bồ Rệt, hoàn thành tháng 3/1914 và mở hội khai thị ngày 28/3/1914. Đến ngày 20/11/2024, UBND TP.HCM xếp hạng chợ là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố.
Điều dễ nhầm nhất là có hai chợ Bến Thành: chợ cũ bên kênh và chợ mới ở vị trí hiện nay. Cái tên đi theo ngôi chợ khi dời chỗ, còn ký ức về bến sông thì ở lại trong tên gọi. Bài này dựng lại các mốc chính, chỉ giữ những năm tháng mà ít nhất hai nguồn độc lập cùng ghi nhận, và nói rõ chỗ nào các nguồn còn vênh nhau.
Cái tên đến từ một bến sông và một tòa thành
Theo Cổng thông tin Chính phủ và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, chợ ban đầu nằm bên bờ sông Bến Nghé, nơi có một bến sông để quân lính và người dân ra vào thành Gia Định; vì thế mới có tên chợ Bến Thành. "Bến" là bến sông, "Thành" là tòa thành. Chợ đã có mặt trước khi quân Pháp đến, nên cái tên mang dấu vết của một Gia Định rất khác Sài Gòn thuộc địa sau này.
Vị trí chợ cũ nằm ở chỗ giao nhau của hai đường thủy: kênh lớn, nay là đường Nguyễn Huệ, và rạch Cầu Sấu, nay là đường Hàm Nghi. Mô tả này đến từ Tạp chí Kiến trúc; một số tư liệu khác gọi khu kênh ấy là kênh Chợ Vải. Nói cách khác, chợ cũ đứng giữa mạng lưới đường nước của Sài Gòn thế kỷ 19.
Chợ cũ: cháy, dựng lại, rồi cháy thêm lần nữa
Năm 1859, khi quân Pháp đánh chiếm thành Gia Định, chợ bị cháy cùng một số công trình khác. Năm 1860, chợ được dựng lại. Các nguồn còn khác nhau về vị trí lần dựng này: Tạp chí Kiến trúc ghi chợ mới được lùi sâu vào bên trong, còn VnExpress ghi chợ được xây lại ở địa điểm cũ.
Năm 1870, chợ lại gặp hỏa hoạn. Mức độ thiệt hại cũng được ghi khác nhau: một nguồn nói chợ cháy một gian rồi làm lại bằng cột gạch, khung sắt, mái ngói; nguồn khác nói chợ cũ bên kênh Chợ Vải bị hủy hoại. Điểm chung là các nguồn đều ghi nhận vụ cháy năm 1870, và phải hơn bốn thập niên sau đó chợ mới có một tòa nhà mới ở vị trí khác.
Dời về ao Bồ Rệt: công trường 1912–1914
Địa điểm được chọn cho chợ mới là ao Bồ Rệt, người Pháp gọi là Marais Boresse, một vùng đầm lầy thấp và ẩm.
Hãng thầu Brossard et Maupin nhận xây chợ từ năm 1912 đến tháng 3/1914 thì hoàn thành. Kết cấu ban đầu là khung cột dầm bê tông, lợp ngói. Tên nhà thầu được ghi với vài cách viết khác nhau trên báo chí, nhưng cả Tạp chí Kiến trúc lẫn VnExpress đều ghi cùng một hãng và cùng mốc 1912 đến tháng 3/1914.
Lễ khai thị tháng 3/1914
Theo Tuổi Trẻ, chợ Bến Thành mới làm lễ khai thị ngày 28/3/1914. VnExpress ghi hoạt động vui chơi mừng chợ mới kéo dài ba ngày 28, 29 và 30/3/1914, và báo chí thời đó gọi lễ hội này là "Tân Vương Hội".
Từ đây, tên Bến Thành gắn với vị trí hiện nay, dù tòa nhà không còn đứng cạnh bến sông nào.
Đọc kiến trúc: tháp đồng hồ, bốn cửa chính và mười hai cửa phụ
Chợ Bến Thành có 4 cửa chính và 12 cửa phụ. Bốn cửa chính mở ra bốn hướng: cửa Nam là mặt tiền, cửa Bắc, cửa Đông và cửa Tây nhìn ra ba mặt đường còn lại. Diện tích khu chợ vào khoảng 13.000 m².
Cửa Nam là cửa chính và là nơi đặt chiếc đồng hồ mang tính biểu tượng. Phía trước cửa Nam là bùng binh chợ Bến Thành, còn gọi là Công trường Diên Hồng. Góc nhìn từ bùng binh vào cửa Nam, với tháp đồng hồ ở giữa, vì thế trở thành mặt tiền quen thuộc của chợ.
| Mốc | Sự kiện | Nguồn đối chiếu |
|---|---|---|
| Trước 1859 | Chợ bên bờ sông Bến Nghé, gần bến vào thành Gia Định | Cổng TTĐT Chính phủ, Bộ VHTTDL, VnExpress |
| 1859 | Chợ bị cháy khi quân Pháp đánh chiếm Gia Định | Tạp chí Kiến trúc, VnExpress |
| 1860 | Chợ được dựng lại | Tạp chí Kiến trúc, VnExpress |
| 1870 | Chợ cũ gặp hỏa hoạn | Tạp chí Kiến trúc, Saigoneer |
| 1912 – 3/1914 | Xây chợ mới tại ao Bồ Rệt | Tạp chí Kiến trúc, SGGP, VnExpress, Cổng TTĐT Chính phủ |
| 28–30/3/1914 | Lễ khai thị và hội mừng chợ mới | Tuổi Trẻ, VnExpress, Saigoneer |
| 1952 | Gắn tranh gốm Biên Hòa ở các mặt cửa | Tạp chí Kiến trúc, Saigoneer |
| 1985 | Cải tạo lớn | Báo Nông nghiệp và Môi trường, Wikipedia |
| 20/11/2024 | Xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố | Cổng TTĐT Chính phủ, Tiền Phong, Báo Nông nghiệp và Môi trường |
Những lớp sửa chữa: gốm Biên Hòa, lần cải tạo 1985 và danh hiệu di tích
Trong lần sửa chữa năm 1952, chợ được gắn thêm 12 bức tranh gốm Biên Hòa vào bốn mặt cửa. Chi tiết này thường bị bỏ qua, nhưng nó cho thấy tòa nhà thời Pháp đã được thêm vào một lớp mỹ thuật địa phương từ giữa thế kỷ 20.
Theo Báo Nông nghiệp và Môi trường, công trình được cải tạo lần đầu vào giữa năm 1985. Ngày 20/11/2024, UBND TP.HCM ra quyết định xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật chợ Bến Thành là di tích cấp thành phố, và giao Sở Văn hóa và Thể thao cùng chính quyền địa phương quản lý di tích theo luật di sản văn hóa.
Vì sao chợ Bến Thành trở thành biểu tượng của thành phố
Một phần là vị trí. Chợ nằm ở giao điểm của trung tâm cũ, mặt tiền nhìn ra một bùng binh lớn, nên mọi con đường chính đều như dẫn về tháp đồng hồ. Phần khác là sự bền bỉ của cái tên. Tòa chợ mới từng mang tên chính thức Le Marché Central, người Việt còn gọi là chợ Sài Gòn; Tuổi Trẻ kể có thời chính quyền Sài Gòn còn đặt bảng hiệu tạm ghi tên chợ Quách Thị Trang. Dù vậy, người Sài Gòn vẫn gọi đây là chợ Bến Thành.
Nhưng lý do sâu nhất có lẽ nằm ở cái tên. Một ngôi chợ không còn đứng cạnh bến sông, cũng không còn tòa thành nào gần đó, vẫn mang tên Bến Thành. Nó giữ lại địa danh của Gia Định xưa giữa một đô thị đã đổi thay gần như hoàn toàn, và vì thế trở thành điểm neo ký ức cho nhiều thế hệ.
Từ tư liệu đến graphic
Trong ngôn ngữ hình ảnh, chợ Bến Thành gần như luôn được rút gọn về một khối: mặt tiền cửa Nam, tháp đồng hồ ở giữa, hai cánh thấp hai bên. Chỉ cần đường viền ấy, người xem đã đọc ra Sài Gòn, nên tháp đồng hồ dễ đứng chung với những lớp hình khác mà không bị lạc giọng.
Chợ Bến Thành xuất hiện trong hai mẫu của Teeworld. Saigon Anomaly Tee đặt Chợ Bến Thành ở trung tâm mặt trước áo đen, một chiếc UFO phía trên và giao thông Sài Gòn phía dưới, với các mảng xanh cobalt, tím, cam trên cotton 220gsm. Sài Gòn 51 Tee thì để chợ ở mặt lưng, cùng bánh mì và cà phê sữa đá trong layout typography nhiều lớp, form oversized, hai màu Đen và Trắng. Hai mẫu nằm trong collection văn hóa Sài Gòn; những câu chuyện khác được lưu ở Teeworld Archive.
Câu hỏi thường gặp
Chợ Bến Thành xây dựng năm nào?
Tòa chợ hiện nay được khởi công năm 1912, hoàn thành tháng 3/1914 và khai thị ngày 28/3/1914. Trước đó đã có một chợ Bến Thành cũ bên bờ sông, gần thành Gia Định.
Vì sao gọi là chợ Bến Thành?
Vì chợ ban đầu nằm cạnh một bến sông trên sông Bến Nghé, nơi quân lính và người dân ra vào thành Gia Định. Khi chợ dời về vị trí mới, cái tên vẫn được giữ.
Chợ Bến Thành có mấy cửa?
Chợ có 4 cửa chính theo bốn hướng Nam, Bắc, Đông, Tây và 12 cửa phụ. Cửa Nam là cửa chính.
Tháp đồng hồ chợ Bến Thành nằm ở đâu?
Tháp đồng hồ nằm trên cửa Nam, cửa chính nhìn ra bùng binh chợ Bến Thành, còn gọi là Công trường Diên Hồng.
Chợ Bến Thành có phải di tích không?
Có. Ngày 20/11/2024, UBND TP.HCM xếp hạng chợ Bến Thành là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố.
Nguồn tham khảo
- Chợ Bến Thành được xếp hạng di tích cấp thành phố - Cổng TTĐT Chính phủ (TP.HCM)
- Chợ Bến Thành là 1 trong 5 di tích vừa được xếp hạng Di tích cấp Thành phố - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch
- Tiếp tục bảo tồn và tôn tạo khu vực chợ Bến Thành - Tạp chí Kiến trúc
- Chợ Bến Thành qua cuộc trăm năm - Báo Sài Gòn Giải Phóng
- Trăm năm đổi thay của quảng trường chợ Bến Thành - VnExpress
- Lịch sử các công trình đầu tiên ở Sài Gòn - VnExpress
- Chợ Bến Thành ai cũng biết vẫn có chuyện ít người biết - Tuổi Trẻ
- Chợ Bến Thành được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố - Vietnamarchi
- Chợ Bến Thành được xếp hạng di tích cấp thành phố - Báo Nông nghiệp và Môi trường
- Chợ Bến Thành được công nhận Di tích kiến trúc nghệ thuật - Tiền Phong
- Từ đầm lầy lên biểu tượng: Lược sử Chợ Bến Thành qua các thời kì - Saigoneer
- Bến Thành Market - Wikipedia
- Chợ Bến Thành xưa tên thiệt là gì? - Tuổi Trẻ
Biên tập: Teeworld Editorial. Minh họa: Teeworld Studio.
