Lạc Long Quân Âu Cơ và truyền thuyết bọc trăm trứng

Truyền thuyết Lạc Long Quân Âu Cơ kể rằng Lạc Long Quân, dòng giống rồng, kết duyên với Âu Cơ, dòng giống tiên; Âu Cơ sinh ra một bọc trăm trứng, nở thành trăm người con trai. Vì rồng ở nước, tiên ở núi, hai người chia con: năm mươi người theo cha xuống biển, năm mươi người theo mẹ lên núi, và người con cả được tôn làm vua Hùng, đặt tên nước là Văn Lang.

Câu chuyện được biết đến nhiều nhất qua truyện họ Hồng Bàng trong sách Lĩnh Nam chích quái, và là gốc của hai cách nói người Việt dùng hằng ngày: “con Rồng cháu Tiên” và “đồng bào”, nghĩa là cùng một bọc. Bài này tóm lại truyện, trả lời câu hỏi thể loại, rồi đọc các biểu tượng rồng, tiên, núi, biển theo cách của người hôm nay.

Minh họa lạc long quân âu cơ - Teeworld Studio — Minh họa: Teeworld Studio. Khi chia sẻ lại, vui lòng ghi nguồn TEEWORLD.VN.

Tóm tắt truyện theo Lĩnh Nam chích quái

Theo bài viết của Lê Thái Dũng trên trang Bảo tàng Lịch sử quốc gia, huyền thoại bọc trăm trứng được ghi trong một số thần phả, thần tích về đời Hùng Vương, nhưng được biết đến nhiều nhất qua truyện Hồng Bàng thị trong Lĩnh Nam chích quái. Trong truyện, Âu Cơ sinh ra một cái bọc; qua sáu bảy ngày, bọc vỡ ra một trăm quả trứng, mỗi trứng nở ra một con trai.

Đến lúc chia tay, Lạc Long Quân nói rằng mình là nòi rồng, nàng là giống tiên sống trên đất, hai bên thủy hỏa tương khắc. Ông đem năm mươi con về thủy phủ chia trị các xứ, năm mươi con theo Âu Cơ ở trên đất, chia nước mà trị. Âu Cơ cùng năm mươi con lên ở đất Phong Châu, cùng tôn người con cả lên làm vua, hiệu là Hùng Vương, lấy tên nước là Văn Lang.

Truyện ngắn, ít kịch tính, nhưng mỗi chi tiết đều mang một chức năng: giải thích nguồn gốc chung, giải thích vì sao người Việt sống cả ở miền núi lẫn miền biển, và giải thích vì sao có một dòng vua đầu tiên.

Ai lên núi, ai xuống biển

Đây là chi tiết dễ bị nhớ lẫn. Theo truyện, năm mươi người con theo cha Lạc Long Quân xuống biển, năm mươi người con theo mẹ Âu Cơ lên núi. Người con cả, người sau này làm vua Hùng, thuộc nhóm đi theo mẹ lên vùng Phong Châu.

Chi tiết này thú vị hơn vẻ ngoài của nó. Dòng vua của truyện không bắt nguồn từ phía biển của người cha, mà từ phía núi của người mẹ. Cả trăm người con vẫn là anh em cùng một bọc, nên cuộc chia tay chia không gian sống chứ không chia nguồn gốc. Bản Lĩnh Nam chích quái mà trang Bảo tàng Lịch sử quốc gia trích còn giữ lời dặn lúc chia tay: “Lên núi, xuống bể, hữu sự báo cho nhau biết, đừng quên.”

Lạc Long Quân: dòng rồng, gắn với nước và biển, đem năm mươi con xuống biển.
Âu Cơ: dòng tiên, gắn với núi và đất liền, đem năm mươi con lên Phong Châu.
Người con cả: được tôn làm Hùng Vương, đặt tên nước Văn Lang.
Bọc trăm trứng: nguồn gốc chung của cả trăm người con, là cơ sở của chữ “đồng bào”.

Thần thoại hay truyền thuyết?

Đây là câu hỏi hay gặp trong học đường. Trong cách phân loại phổ biến hiện nay, truyện Lạc Long Quân – Âu Cơ được xếp vào truyền thuyết, vì nó gắn với một thời kỳ mà người Việt coi là lịch sử của mình: thời các vua Hùng và nhà nước Văn Lang. Báo chí và sách phổ thông thường gọi đây là “truyền thuyết Lạc Long Quân – Âu Cơ”, như bài trên Dân Việt.

Tuy vậy, truyện mang rất nhiều yếu tố thần thoại: nhân vật là giống rồng, giống tiên, có thủy phủ, có bọc trứng nở thành người. Vì thế nhiều người cũng gọi nó là huyền thoại, như chính tiêu đề bài viết trên trang Bảo tàng Lịch sử quốc gia. Cách hiểu hợp lý là: đây là một truyền thuyết về nguồn gốc, được kể bằng chất liệu thần thoại.

Tác giả Phạm Chu Sa, trong một bài trên Pháp Luật TP.HCM, cho rằng truyền thuyết thời Hùng Vương thuộc về huyền sử, và việc sử thần Ngô Sĩ Liên đưa phần huyền sử này vào chính sử Đại Việt sử ký toàn thư đã khiến người đọc sử nhiều thế hệ băn khoăn, nghi ngờ. Theo bài viết, chính Ngô Sĩ Liên cũng ghi rằng ông chỉ “tạm thuật lại chuyện cũ để truyền lại sự nghi ngờ”.

Câu chuyện đi qua các bộ sách thế nào

Không chỉ dân gian kể truyện này. Các sử gia từng phải quyết định đặt nó ở đâu trong sách, và thái độ của họ khác nhau khá rõ. Bảng dưới đây dựa trên bài viết của Bảo tàng Lịch sử quốc gia và các nguồn liên quan.

Sách	Người soạn, thời điểm	Cách nhìn về bọc trăm trứng
Lĩnh Nam chích quái, truyện Hồng Bàng thị	Trần Thế Pháp, thế kỷ XV theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia; bản Vũ Quỳnh – Kiều Phú soạn năm 1492	Kể trọn truyện, là bản được biết đến nhiều nhất
Hùng triều ngọc phả	Ngọc phả cổ truyền về 18 chi đời vua Hùng	Kể chi tiết và sinh động hơn các bản trước
Đại Việt sử ký toàn thư	Ngô Sĩ Liên, năm 1479	Đưa vào sử và nhấn mạnh ý nghĩa cơ nghiệp nước Việt
Việt sử tiêu án	Ngô Thì Sĩ	Cho đây là một thuyết không theo lẽ thường
Khâm định Việt sử thông giám cương mục	Soạn dưới triều Nguyễn	Coi đó chỉ là một lời chúc cho dân tộc mau phát triển

Năm 1479 cho Toàn thư và năm 1492 cho bản Lĩnh Nam chích quái của Vũ Quỳnh – Kiều Phú được ghi theo Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật. Việc người soạn và niên đại của Lĩnh Nam chích quái được các nguồn ghi khác nhau cho thấy đây là một tập truyện được chép, sửa qua nhiều người.

Điều đáng chú ý là ngay các nhà sử học thời phong kiến cũng không đọc bọc trăm trứng theo nghĩa đen. Họ giữ câu chuyện vì ý nghĩa của nó, và tranh luận về độ tin cậy của nó. Đó là một thái độ khá hiện đại.

“Đồng bào”: một từ, một bọc trứng

Giá trị bền nhất của truyện nằm ở một chữ. Bài viết trên trang Bảo tàng Lịch sử quốc gia giải thích chữ đồng bào là cùng bọc: coi các dân tộc khác đều là anh em một nhà, cùng một mẹ sinh ra. Khi người Việt gọi nhau là đồng bào, họ đang dùng lại hình ảnh bọc trăm trứng mà không cần kể lại truyện.

Chữ này có sức sống vì nó không đòi ai tin vào bọc trứng theo nghĩa đen. Nó chỉ cần người nghe chấp nhận một ý: chúng ta có chung một gốc, dù người sống ở núi, người sống ở biển.

Rồng và tiên: đọc biểu tượng nước và núi

Nếu đọc như một hệ biểu tượng, cặp rồng – tiên là cặp đối xứng rất gọn. Dân Việt diễn giải Lạc Long Quân, con của rồng, đại diện cho yếu tố nước, còn Âu Cơ, tiên nữ thuộc về núi rừng, biểu trưng cho đất liền. Sự kết hợp của hai người là cách người Việt cổ nói về sự hòa hợp giữa hai môi trường sống.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Mạnh Tiến (Viện Văn học), tác giả cuốn biên khảo Khai nguyên rồng tiên, được Thanh Niên giới thiệu là tập trung phân tích vào thế kỷ 15, và nhấn mạnh huyền thoại rồng tiên có nguồn gốc từ cộng đồng đa dân tộc với dấu ấn Đông Nam Á, chứ không phải từ các văn bản Trung Hoa. Đây là một hướng lý giải của giới nghiên cứu, không phải kết luận duy nhất.

Truyền thuyết và niên đại: đừng đọc như biên niên sử

Truyện Lạc Long Quân – Âu Cơ mở đầu cho cả một dòng niên đại truyền thống. Bài trên Pháp Luật TP.HCM dẫn cách tính theo Đại Việt sử ký toàn thư: từ Kinh Dương Vương qua Lạc Long Quân đến hết đời Hùng Vương thứ 18, tức 20 vị, trị vì từ năm 2879 đến năm 258 trước Công nguyên, kéo dài 2622 năm. Cùng bài dẫn nhận định của nhà sử học Nguyễn Khắc Thuần rằng thời Hùng Vương chỉ bắt đầu khoảng thế kỷ 7 trước Công nguyên đến năm 208 trước Công nguyên.

Khoảng cách giữa hai cách tính là khoảng cách giữa truyền thuyết và sử học. Con số hơn hai nghìn năm cho 18 đời vua thuộc về huyền sử. Điều đó không làm giảm giá trị của tín ngưỡng thờ tổ: năm 2012, UNESCO ghi danh tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, và mỗi năm hàng triệu người về đền Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh. Theo Báo Nhân Dân, trong tín ngưỡng này, Hùng Vương được coi là con của cha Lạc Long Quân giống Rồng và mẹ Âu Cơ giống Tiên.

Từ tư liệu đến graphic

Với thiết kế, truyện Lạc Long Quân – Âu Cơ cho sẵn một bảng đối xứng: rồng và chim, nước và núi, sóng và đỉnh, một bọc trứng ở giữa. Bọc trứng là hình khó nhất và cũng giàu nghĩa nhất, vì nó là biểu tượng của sự chung gốc, có thể đứng một mình mà không cần hình người. Điều cần tránh là biến câu chuyện thành cảnh cổ trang minh họa; sức nặng của nó nằm ở cặp đối lập và điểm hợp nhất.

Trong collection Thần Thoại Việt Nam, Lạc Long Quân Tee có artwork mặt trước và lưng trơn, Âu Cơ Tee lấy biểu tượng trứng tiên, còn Hùng Vương Tee nói về cội nguồn Văn Lang; cả ba là áo 220gsm form oversized. Các câu chuyện cùng thời Hùng Vương khác được lưu trong kho lưu trữ Teeworld.

Câu hỏi thường gặp

Lạc Long Quân Âu Cơ là thần thoại hay truyền thuyết?

Thường được xếp vào truyền thuyết vì gắn với thời Hùng Vương mà người Việt coi là lịch sử dân tộc, nhưng truyện dùng nhiều chất liệu thần thoại như giống rồng, giống tiên và bọc trăm trứng.

Bọc trăm trứng nở ra bao nhiêu người con?

Theo Lĩnh Nam chích quái, bọc vỡ ra một trăm quả trứng, mỗi trứng nở ra một người con trai, tổng cộng trăm người con.

Ai theo mẹ lên núi, ai theo cha xuống biển?

Năm mươi người con theo Lạc Long Quân xuống biển, năm mươi người theo Âu Cơ lên núi. Người con cả trong nhóm theo mẹ được tôn làm Hùng Vương.

Vì sao người Việt gọi nhau là đồng bào?

Đồng bào nghĩa là cùng một bọc. Chữ này bắt nguồn từ hình ảnh trăm người con cùng sinh ra từ một bọc trứng của mẹ Âu Cơ.

Truyện Lạc Long Quân Âu Cơ được chép trong sách nào?

Nổi tiếng nhất là truyện Hồng Bàng thị trong Lĩnh Nam chích quái. Truyện cũng có mặt trong Hùng triều ngọc phả và được các bộ sử như Đại Việt sử ký toàn thư bàn tới.