Hoa văn trống đồng Đông Sơn được sắp theo các vành tròn đồng tâm quanh một ngôi sao nổi ở chính giữa mặt trống. Cách đọc dễ nhất là đi từ tâm ra ngoài: ngôi sao nhiều cánh (nhiều người gọi là mặt trời), tiếp đến các vành hoa văn hình học như chấm nhỏ, vòng tròn có chấm giữa, đường gấp khúc, rồi các vành chính kể cảnh người, nhà, hươu và chim.
Mặt trống chỉ là một nửa câu chuyện. Ở tang trống, phần phình ra bên dưới mặt, thường có những con thuyền chở người cầm vũ khí; ở thân trống là các ô có người đội mũ lông chim. Bài này đi lần lượt từng lớp, dùng ba chiếc trống có mô tả chi tiết từ bảo tàng là Ngọc Lũ, Hoàng Hạ và Cổ Loa làm ví dụ, và nói rõ chỗ nào là mô tả, chỗ nào là diễn giải.
Văn hóa Đông Sơn: bối cảnh của những chiếc trống
Văn hóa Đông Sơn mang tên một địa điểm bên sông Mã, Thanh Hóa, nơi di chỉ được phát hiện năm 1924. Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, các cuộc khai quật đầu tiên diễn ra trong khoảng 1924 đến 1932 dưới sự điều hành của L. Pajot, và tên gọi "văn hóa Đông Sơn" do nhà khảo cổ người Áo R. Heine-Geldern đề xuất năm 1934.
Cũng theo bảo tàng, giới nghiên cứu Việt Nam xác định văn hóa này kéo dài khoảng một nghìn năm, từ thế kỷ VIII trước Công nguyên đến thế kỷ I sau Công nguyên, phân bố ở miền Bắc từ biên giới phía Bắc đến Đèo Ngang, và là nền tảng vật chất cho sự hình thành nhà nước Văn Lang thời Hùng Vương. Trống đồng là hiện vật nổi bật nhất của nền văn hóa ấy, và hoa văn trên trống là nguồn hình ảnh phong phú nhất còn lại về đời sống thời kỳ này.
Tâm trống: ngôi sao hay mặt trời?
Ở chính giữa mặt trống luôn có một hình nổi nhiều cánh. Số cánh thay đổi theo từng chiếc: trống Ngọc Lũ có 14 tia, trống Hoàng Hạ 16 tia, trống Cổ Loa 14 cánh, còn trống Vĩnh Thới ở Đồng Tháp có 12 tia. Giữa các cánh là những hình tam giác nhỏ.
Chính cách gọi hình này cũng đã thay đổi theo thời gian. Theo nhà nghiên cứu Vũ Kim Lộc trên Thanh Niên, Nguyễn Văn Huyên và Hoàng Vinh mô tả tâm trống là "ngôi sao 14 cánh", xen giữa là họa tiết tam giác giống lông công. Đến năm 1990, Phạm Huy Thông không còn gọi là ngôi sao mà khẳng định đó là mặt trời, và gọi phần xen giữa là họa tiết tam giác gạch chéo và chữ V lồng.
Ngày nay cách hiểu "mặt trời" phổ biến hơn. Bảo tàng tỉnh Đồng Tháp gọi tâm trống Vĩnh Thới là biểu tượng mặt trời 12 tia và cho rằng con số này liên quan đến số tháng trong năm. Cần lưu ý đây là một diễn giải: trống Ngọc Lũ hay Hoàng Hạ có 14 và 16 tia, nên không thể áp một cách đọc con số cho mọi chiếc trống.
Các vành hình học: phần "khung nhạc" của mặt trống
Người mới xem thường bỏ qua các vành hình học, nhưng chúng chiếm phần lớn diện tích mặt trống. Trống Ngọc Lũ là ví dụ rõ nhất. Theo Bảo tàng Nhân học, Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn, mặt trống có 16 vành, trong đó:
- Vành 1, 5, 11, 16 là hoa văn chấm nhỏ.
- Vành 2, 4, 7, 9, 13, 14 là hoa văn vòng tròn chấm giữa có tiếp tuyến.
- Vành 3 là hoa văn hình chữ N gấp khúc nối tiếp.
- Vành 6, 8, 10 là các vành hoa văn chủ đạo, nơi có cảnh người và động vật.
Các vành hình học đóng vai trò như vạch nhịp: chúng ngăn cách và làm nổi các vành có hình người, chim, thú. Bảo tàng Đồng Tháp cũng mô tả trên trống Vĩnh Thới những dải vạch ngắn song song kiểu răng lược và đường tròn đồng tâm có chấm giữa, bố trí cân đối, xen kẽ. Với người làm đồ họa, đây là kho họa tiết dễ dùng nhất vì chúng không mang tính kể chuyện và lặp lại được vô hạn.
Vành người và nhà: cảnh sinh hoạt, lễ hội
Vành chủ đạo gần tâm nhất thường là vành đông đúc nhất. Trên trống Ngọc Lũ, đó là vành 6, với người nhảy múa, nhà mái vòm, nhà sàn mái cong, người giã gạo và cảnh đánh trống. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia tóm tắt các cảnh này là cảnh sinh hoạt, lễ hội: đánh trống đồng, cầu mùa, giã gạo.
Trống Hoàng Hạ có bố cục tương tự. Bảo tàng mô tả ở vành 6 có người mặc áo lông chim, trên đầu đội mũ cắm hình đầu chim đang nhảy múa, tay cầm vũ khí hoặc nhạc khí; người giã gạo chày đôi; nhà sàn mái cong. Trên trống Cổ Loa, theo VnExpress, còn có hình nhà cong dáng thuyền có chim đậu, một cặp nam nữ ngồi đối diện, trống đồng và người đánh trống.
Điều đáng để ý là chiếc trống tự vẽ lại chính nó: trên mặt trống có cảnh người đang đánh trống. Còn việc các cảnh này là lễ hội cụ thể nào thì vẫn là suy luận, vì không có văn bản đương thời đi kèm.
Vành hươu và chim: nhịp đi quanh tâm
Càng ra ngoài, hình người thưa dần, nhường chỗ cho động vật. Trên trống Ngọc Lũ, vành 8 có hai nhóm hươu, tổng cộng 20 con, xen giữa là chim; vành 10 là một đàn 36 con chim, nửa bay nửa đậu. Trên trống Hoàng Hạ, vành 9 là 14 con chim mỏ dài có mào.
Nét chung ở đây là chiều chuyển động. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia mô tả chim trên trống Hoàng Hạ bay ngược chiều kim đồng hồ, và 6 chiến thuyền ở tang trống cũng chuyển động ngược chiều kim đồng hồ. Người, thú, chim, thuyền cùng đi một hướng khiến cả chiếc trống như một vòng quay. Những con chim nước mỏ dài này chính là hình mà ngày nay quen gọi là chim Lạc, một chủ đề đủ lớn để tách thành câu chuyện riêng.
Tang và thân trống: thuyền và chiến binh
Lật nhìn sang cạnh trống, phần tang phình ra thường có thuyền. Trống Ngọc Lũ có 6 hình thuyền chiến, trống Hoàng Hạ cũng có 6 chiến thuyền dáng cong hình vòng cung. Theo trang giới thiệu bảo vật của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, trên thuyền Hoàng Hạ có chiến binh tay cầm vũ khí, diễn tả cảnh giết tù binh.
Thân trống, phần thẳng đứng bên dưới, thường chia thành ô. Theo Bảo tàng Nhân học, thân trống Ngọc Lũ được chia 8 ô, trong ô là người đội mũ lông chim. Như vậy nếu mặt trống thiên về lễ hội và thiên nhiên, thì tang và thân lại nói nhiều về sông nước và chiến trận.
Ba chiếc trống để đối chiếu
Bảng dưới đây tóm tắt ba chiếc trống thường được nhắc đến khi nói về hoa văn trống đồng, theo mô tả của các bảo tàng và báo chí đã dẫn.
| Ngọc Lũ | Hoàng Hạ | Cổ Loa | |
|---|---|---|---|
| Phát hiện | Khoảng 1893 đến 1894, khi đắp đê ở xã Như Trác, huyện Nam Xang (Hà Nam) | Khoảng tháng 3/1937, khi đào mương ở làng Hoàng Hạ, huyện Phú Xuyên (nay thuộc Hà Nội), độ sâu 1,5m | 21/6/1982, khu Mả Tre, xã Cổ Loa (Đông Anh, Hà Nội) |
| Tâm mặt trống | Mặt trời 14 tia | Mặt trời 16 tia | Ngôi sao 14 cánh |
| Số vành hoa văn | 16 | 15 | 15 (theo VnExpress) |
| Điểm nhấn | Vành người, nhà, hươu, chim rất đầy đủ; 6 thuyền ở tang | Người mặc áo lông chim; 6 chiến thuyền | Có một hàng chữ Hán khắc ở mặt trong chân trống |
| Nơi lưu giữ | Bảo tàng Lịch sử Quốc gia | Bảo tàng Lịch sử Quốc gia | Bảo tàng Hà Nội |
| Bảo vật quốc gia | Năm 2012 (Quyết định 1426/QĐ-TTg) | Năm 2012 (Quyết định 1426/QĐ-TTg) | Tháng 12/2015 |
Trống Cổ Loa có một chi tiết hiếm: dòng chữ Hán khắc bên trong, được dịch là "Trống thứ 48 của bộ Tây Vu, nặng hai trăm tám mươi mốt cân". Theo VnExpress, trong lòng trống khi phát hiện còn chứa hơn 200 hiện vật đồng như lưỡi cày, rìu, mũi tên. Trống Ngọc Lũ thì có một đời sống ngoại giao: theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, ngày 25/10/1995 Chủ tịch nước Lê Đức Anh đã tặng một phiên bản trống cho Tổng thư ký Liên hợp quốc, và bản sao được đặt cạnh lối vào Hội đồng Bảo an. Ngọc Lũ và Hoàng Hạ đều được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xếp vào văn hóa Đông Sơn, khoảng 2.500 đến 2.000 năm cách ngày nay.
Từ tư liệu đến graphic
Đọc kỹ một mặt trống, người làm thiết kế sẽ thấy nó đã là một hệ thống đồ họa hoàn chỉnh: một tâm điểm, các vành hình học làm nhịp, các dải kể chuyện và một chiều chuyển động thống nhất. Các họa tiết này sống tốt trong thiết kế hôm nay khi được giữ đúng cấu trúc thay vì cắt ghép tùy tiện. Trong bộ sưu tập Thần Thoại Việt Nam của Teeworld, Chim Lạc Tee lấy biểu tượng chim Lạc và trống đồng làm trục, Hùng Vương Tee nói về cội nguồn Văn Lang, còn Âu Lạc Tee mở đầu collection với artwork ở mặt trước, cùng chất liệu cotton 220gsm form oversized. Các câu chuyện văn hóa khác được lưu trong Teeworld Archive.
Câu hỏi thường gặp
Hoa văn trống đồng Đông Sơn gồm những gì?
Gồm ngôi sao hoặc mặt trời ở tâm, các vành hình học (chấm nhỏ, vòng tròn chấm giữa có tiếp tuyến, đường gấp khúc), các vành cảnh người, nhà, giã gạo, đánh trống, hươu và chim; tang trống có thuyền, thân trống có người đội mũ lông chim.
Mặt trời trên trống đồng có bao nhiêu tia?
Không cố định. Trống Ngọc Lũ có 14 tia, Hoàng Hạ 16 tia, Cổ Loa 14 cánh, Vĩnh Thới (Đồng Tháp) 12 tia.
Vì sao gọi là mặt trời mà không phải ngôi sao?
Các nhà nghiên cứu thế hệ trước gọi là ngôi sao. Từ năm 1990, Phạm Huy Thông khẳng định đó là mặt trời, và cách gọi này dần phổ biến. Ý nghĩa tín ngưỡng cụ thể của hình này vẫn là diễn giải.
Văn hóa Đông Sơn thuộc thời kỳ nào?
Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, văn hóa Đông Sơn kéo dài khoảng từ thế kỷ VIII trước Công nguyên đến thế kỷ I sau Công nguyên, phân bố ở miền Bắc Việt Nam đến Đèo Ngang.
Trống đồng Ngọc Lũ đang ở đâu?
Trống gốc được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ở Hà Nội. Một phiên bản trống được đặt tại trụ sở Liên hợp quốc từ năm 1995.
Nguồn tham khảo
- Dong Son culture – a process of finding and studying - Bảo tàng Lịch sử Quốc gia
- Trống đồng Ngọc Lũ - Bảo tàng Nhân học, Trường ĐH KHXH&NV (ĐHQG Hà Nội)
- Trống đồng Hoàng Hạ - Bảo tàng Nhân học, Trường ĐH KHXH&NV (ĐHQG Hà Nội)
- Bảo vật quốc gia: Trống Ngọc Lũ - Bảo tàng Lịch sử Quốc gia
- Trống đồng Ngọc Lũ: Từ lòng đất Hà Nam đến trụ sở Liên hợp quốc - Bảo tàng Lịch sử Quốc gia
- Bảo vật quốc gia: Trống Hoàng Hạ - Bảo tàng Lịch sử Quốc gia
- Giới thiệu Bảo vật quốc gia: Trống đồng Hoàng Hạ - Bảo tàng Lịch sử Quốc gia
- Chiếc trống có chữ khắc duy nhất trong thành Cổ Loa - VnExpress
- 'Đọc' những họa tiết, hình tượng trên trống đồng Đông Sơn - Báo Thanh Niên
- Giải mã ý nghĩa hoa văn mặt trống đồng Vĩnh Thới - Bảo tàng tỉnh Đồng Tháp
Biên tập: Teeworld Editorial. Minh họa: Teeworld Studio.
