Hầu đồng là gì: nghi lễ, giá đồng và trang phục

Hầu đồng, còn gọi là lên đồng, là nghi lễ trung tâm của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, trong đó người thực hành tin rằng các vị thánh lần lượt giáng vào một người gọi là thanh đồng. Bài giới thiệu di sản trên trang Cục Di sản văn hóa mô tả lên đồng là một hình thức diễn xướng dân gian, thể hiện đức tin về sự giáng hay nhập của các vị thần trong điện thần Tam phủ, với hát văn, trang phục và múa thiêng kết hợp trong từng giá đồng.

Nói ngắn gọn, một buổi hầu đồng là chuỗi các “giá”, mỗi giá ứng với một vị thánh, có nhạc chầu văn dẫn dắt và một bộ trang phục riêng. Bài này đi qua cấu trúc một buổi hầu, các giá đồng, vai trò của chầu văn, trang phục và các quan điểm có nguồn về câu hỏi hầu đồng có phải mê tín hay không. Phần điện thần và nguồn gốc thờ Mẫu đã có ở bài riêng nên không nhắc lại ở đây.

Minh họa hầu đồng - Teeworld Studio — Minh họa: Teeworld Studio. Khi chia sẻ lại, vui lòng ghi nguồn TEEWORLD.VN.

Hầu đồng là làm gì?

Theo bài giới thiệu này, những người thực hành tin rằng qua hình thức diễn xướng này họ có thể giao tiếp với thần linh để gửi gắm mong muốn, thông qua thầy đồng, người đóng vai trò trung gian giữa con người và thần linh. Trang này cũng xếp lên đồng vào nhóm nghi lễ shaman giáo, diễn xướng xuất nhập thần, có mặt ở nhiều nước như Hàn Quốc, Mông Cổ, Uzbekistan, Brazil, Zimbabwe.

Nghi lễ này có nhiều tên. Trang Nghi lễ Chầu văn của người Việt của Cục Di sản văn hóa liệt kê: Hát văn – hầu đồng, Hát văn – hầu Thánh, Bắc ghế hầu đồng, Ngự đồng, Loan giá ngự đồng. GS.TS Ngô Đức Thịnh dùng thêm tên “Hầu bóng (lên đồng)” trong bài viết về Đạo Mẫu.

Những người tham gia một buổi hầu

Theo Cục Di sản văn hóa, nghi lễ do thủ nhang, thanh đồng, cung văn và một số người hầu dâng tiến hành trước các ban thờ ở đền, điện, phủ, miếu.

Vai	Làm gì
Thanh đồng (ông đồng, bà đồng)	Người “ngự đồng”, hóa thân vào từng giá thánh qua trang phục, điệu múa và cử chỉ.
Hầu dâng	Hai hoặc bốn người ngồi hai bên thanh đồng, giúp thắp hương, dâng lễ, thay trang phục giữa các giá (theo VietnamPlus).
Cung văn	Thường từ 3 đến 5 nhạc công, vừa chơi nhạc vừa hát văn, ứng tác theo hành động của thanh đồng.
Thủ nhang	Người trông coi di tích; theo trang Chầu văn, thủ nhang hoặc pháp sư thường mở đầu bằng việc cúng Phật, Thánh.

Cấu trúc một buổi hầu đồng

Trang Chầu văn của Cục Di sản văn hóa mô tả khá rõ khung của một buổi hầu. Thanh đồng ngồi giữa bốn người hầu dâng, được trùm lên đầu một tấm khăn màu đỏ gọi là khăn phủ diện, rồi bắt đầu vấn hầu. Buổi hầu thường mở đầu bằng giá Tam tòa Thánh Mẫu; người có căn Đức Thánh Trần thì hầu tiếp giá Đức Thánh Trần.

Mỗi vấn hầu đi qua bốn bước:

Thánh giáng: mời thánh nhập, ca ngợi công đức.
Phán truyền.
Ban lộc.
Đưa tiễn, hay Thánh thăng: cung văn hát điệu xa giá hồi cung, âm nhạc sôi động.

Cũng theo nguồn này, có khi một vấn hầu chỉ gồm ba bước: phụ đồng (kiều bóng), thánh nhập và đồng thăng. Với các giá Mẫu, một bài trên Tạp chí Nghiên cứu Phật học ghi rằng người hầu không mở khăn phủ diện mà chỉ “đảo bóng rồi xa giá”; từ hàng Trần Triều trở đi mới mở khăn. Đây là mô tả theo quy ước của một nguồn, các điện có thể khác nhau.

Giá đồng là gì và có bao nhiêu giá?

Giá đồng là một lượt hóa thân, ứng với một vị thánh. Theo trang Chầu văn của Cục Di sản văn hóa, có tất cả 36 giá đồng, mỗi giá thờ một vị thánh, nhưng một buổi hầu không phải lúc nào cũng hầu đủ 36 giá mà thường từ 8 đến 15 giá, tùy tâm nguyện của ông đồng, bà đồng. Bài trên Tạp chí Nghiên cứu Phật học cho rằng thứ tự thỉnh các giá thể hiện trật tự chặt chẽ của điện thần: Thánh Mẫu, Chúa Bà, Quan Lớn, Chầu Bà, Quan Hoàng, Tiên Cô, Thánh Cậu.

Mỗi giá có điệu múa riêng, gọi là múa đồng hay múa thiêng, tùy sự tích và tính cách vị thánh. Trang Nghi lễ Chầu văn của Cục Di sản văn hóa chia hai nhóm: múa tay không như múa bắt quyết, múa ra ấn, múa ban lộc; và múa có đạo cụ như múa quạt, múa kiếm, múa long đao, múa kích, múa cung, múa hèo, múa lân. Ví dụ, trong chương trình giới thiệu di sản tại Hà Nội năm 2018 mà VietnamPlus tường thuật, các nghệ nhân trình diễn sáu giá: Quan Đệ Ngũ, Chầu Đệ Nhị, Ông Hoàng Mười, Cô Ba, Cô bé Thượng Ngàn và Cậu bé Bản Đền.

Chầu văn: âm nhạc dẫn dắt buổi hầu

Nếu thanh đồng là hình ảnh thì chầu văn là nhịp. Cục Di sản văn hóa mô tả cung văn sử dụng đàn nguyệt, trống ban (trống con), phách, cảnh, thanh la và phải nhạy bén, ứng tác kịp thời theo hành động của ông đồng, bà đồng. Ngày nay còn có thêm nhị, kèn, sáo, đàn thập lục, trống cơm.

Hát chầu văn gồm nhiều hình thức: hát thờ, hát cửa đền, hát hầu, hát thi. Các làn điệu cơ bản gồm Vỉa, Bỉ, Miễu, Thống, Phú, Kiều dương, Dọc, Cờn, Xá, Hãm, Lưu thủy, Dồn, Bỏ bộ, với lời thường ở thể lục bát và song thất lục bát. Nguồn này cũng ghi nhận trong âm nhạc chầu văn có chất dân ca đồng bằng Bắc Bộ và âm hưởng ca trù.

Về lịch sử, trang Chầu văn cho biết nghi lễ phát triển mạnh ở Nam Định từ thế kỷ XVII, thịnh vượng nhất vào cuối triều Nguyễn, rồi từ năm 1954 đến 1990 không được công khai thực hành và bị mai một nhiều; từ năm 2000 được khôi phục. Tháng 12/2012, Nghi lễ Chầu văn của người Việt được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (đợt 1).

Trang phục: khăn chầu, áo ngự

Trang phục hầu đồng được gọi là khăn chầu, áo ngự. Theo VietnamPlus, về nguyên tắc mỗi giá đồng có trang phục riêng. Bộ cơ bản gồm khăn phủ diện màu đỏ dùng chung cho mọi giá, ít nhất năm áo dài năm màu dùng riêng cho từng hàng thánh, cùng mũ khăn, thắt lưng, đai, thẻ ngà, vòng.

Thánh nam (hàng Quan, Ông Hoàng, Cậu): áo gấm thêu tứ linh, gắn hạt cườm; khăn xếp và dải khăn thêu rồng chầu mặt trời hay mặt trăng; thẻ bài cài ngực cho các Quan, khánh thếp vàng cho các ông Hoàng, các Cậu.
Thánh nữ (hàng Chầu đến hàng Cô): áo dài vẫn là chính, màu sắc và kiểu dáng theo từng phủ, từng hàng; thêm khăn quấn đầu, khăn quàng, quạt lông, trang sức.

Vì mỗi giá có trang phục riêng, còn áo của các giá thánh nữ đổi màu sắc, kiểu dáng theo từng phủ, từng hàng, mỗi buổi hầu cũng là một cuộc trình diễn trang phục. Lớp văn hóa các dân tộc miền núi trong điện thần và trang phục được nói ở bài thờ Mẫu Tam phủ.

Hầu đồng có phải mê tín dị đoan không?

Đây là câu hỏi có nhiều câu trả lời, và cách công bằng nhất là nêu rõ ai nói gì.

Góc nhìn nhân học. TS Nguyễn Thị Hiền, khi đó là Phó viện trưởng Viện Văn hóa nghệ thuật quốc gia và thành viên đoàn Việt Nam trình hồ sơ lên UNESCO, trả lời báo Thanh Niên năm 2016 rằng lên đồng, chầu văn và lễ hội là một hệ thống liên hợp của đức tin, và “chúng ta không thể nói lên đồng là mê tín dị đoan”. Bà cũng cho rằng người lợi dụng tín ngưỡng để vụ lợi có ở mọi lĩnh vực.
Góc nhìn của người nghiên cứu về lệch chuẩn. GS.TS Ngô Đức Thịnh, theo VietnamPlus năm 2018, cho rằng tín ngưỡng thờ Mẫu chưa thực sự thoát khỏi tình trạng lệch chuẩn: một bộ phận thanh đồng tự ý thay đổi trang phục, cách hát chầu văn.
Góc nhìn quản lý. Ngày 12/2/2018, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành văn bản số 618/BVHTTDL-DSVH yêu cầu chỉ tổ chức hầu đồng ở nơi có điện thờ Mẫu hoặc di tích thờ Mẫu, không tổ chức ở khu vực công cộng như dịch vụ du lịch hay ca nhạc đường phố, khuyến cáo hạn chế vàng mã và đồ lễ đắt tiền, ngăn chặn việc lợi dụng hầu đồng để trục lợi.
Góc nhìn pháp lý. Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 bảo đảm quyền thực hành lễ nghi tín ngưỡng, đồng thời nghiêm cấm lợi dụng hoạt động tín ngưỡng để trục lợi.

Điểm chung giữa các nguồn: thực hành nghi lễ được thừa nhận là di sản, còn cái bị phê phán là biến tướng. Chính trang Chầu văn của Cục Di sản văn hóa nêu các nguy cơ như thương mại hóa, “buôn thần bán thánh”, hiện tượng “đồng đua”, mua sắm lễ vật đắt tiền, đốt nhiều vàng mã. Nhận định rằng hầu đồng từng bị cấm đoán khá nặng nề suốt một thời gian dài do không được hiểu đúng bản chất được VietnamPlus dẫn cho hai người khác nhau: bài Mega Story năm 2016 ghi là lời GS Ngô Đức Thịnh, còn bài năm 2018 ghi là lời đồng thầy Nguyễn Đức Hiển.

Từ điện thờ lên sân khấu: ranh giới còn đang bàn

Trang Chầu văn của Cục Di sản văn hóa ghi nhận nghi lễ này nay “còn được sân khấu hoá”, trình diễn phục vụ đời sống đương đại. Trên VietnamPlus năm 2016, các tác phẩm lấy cảm hứng từ hầu đồng được nhắc tới gồm vở “Ba giá đồng”, kịch hình thể “Tâm linh Việt” và “Tứ phủ” của đạo diễn Việt Tú.

Nhưng đưa chính nghi lễ lên sân khấu là chuyện khác. Theo báo Nhân Dân, tháng 10/2024, Cục Di sản văn hóa yêu cầu chấn chỉnh một chương trình mang tên liên hoan hát văn ở Bắc Ninh nhưng thực chất trình diễn thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu trên sân khấu. Cục cho rằng đây là diễn xướng hầu đồng không đúng bản chất và không gian thực hành của di sản, viện dẫn Nghị định 39/2024/NĐ-CP ngày 16/4/2024. Hát văn có thể đứng riêng như một loại hình âm nhạc; còn nghi lễ hầu đồng, theo cơ quan quản lý, thuộc về không gian thờ tự.

Từ tư liệu đến graphic

Với người làm hình ảnh, hầu đồng cho sẵn ba lớp chất liệu: bảng màu áo theo từng phủ, hệ họa tiết thêu như tứ linh, rồng chầu mặt trời, mặt trăng, và nhịp điệu của các làn điệu chầu văn. Cách tiếp cận tôn trọng là mượn những lớp thị giác và âm nhạc ấy thay vì dựng lại cảnh nhập đồng hay dùng hình tượng thánh như một món trang trí. Các chất liệu văn hóa Việt khác đã được Teeworld đọc lại có trong kho lưu trữ Teeworld. Các bộ sưu tập áo hiện có của Teeworld được tập hợp ở trang bộ sưu tập.

Câu hỏi thường gặp

Hầu đồng là làm gì?

Là nghi lễ trung tâm của thờ Mẫu, trong đó thanh đồng lần lượt hóa thân vào các vị thánh qua từng giá đồng, với chầu văn, trang phục và múa thiêng. Người thực hành tin rằng qua đó họ giao tiếp được với thần linh.

Hầu đồng có phải mê tín dị đoan không?

TS Nguyễn Thị Hiền (Viện Văn hóa nghệ thuật quốc gia), trả lời báo Thanh Niên năm 2016, cho rằng không thể nói lên đồng là mê tín dị đoan. Những biến tướng bị phê phán như thương mại hóa, “đồng đua”, đốt nhiều vàng mã được trang Chầu văn của Cục Di sản văn hóa nêu ra. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch yêu cầu chỉ hầu đồng tại nơi thờ Mẫu và ngăn việc lợi dụng để trục lợi.

Có bao nhiêu giá đồng?

Theo Cục Di sản văn hóa, có 36 giá đồng, mỗi giá ứng với một vị thánh, nhưng một buổi hầu thường chỉ từ 8 đến 15 giá.

Chầu văn là gì?

Là lối hát và nhạc dẫn dắt buổi hầu, do cung văn trình diễn với đàn nguyệt, trống, phách, cảnh, thanh la. Nghi lễ Chầu văn của người Việt thuộc Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ tháng 12/2012.

Hầu đồng, lên đồng và hầu bóng có khác nhau không?

Các nguồn dùng những tên này cho cùng một nghi lễ: GS.TS Ngô Đức Thịnh viết “Hầu bóng (lên đồng)”, bài giới thiệu di sản thờ Mẫu trên trang Cục Di sản văn hóa gọi là nghi lễ lên đồng. Trong danh mục di sản quốc gia (2012), nghi lễ này nằm trong Nghi lễ Chầu văn của người Việt, một tổ hợp gồm hầu đồng gắn với hát văn.