Dinh Thượng Thơ Sài Gòn: lịch sử và niên đại

Dinh Thượng Thơ là tòa nhà thời Pháp ở số 59–61 Lý Tự Trọng, trung tâm Sài Gòn, từng là trụ sở của Nha Giám đốc Nội vụ (Direction de l’Intérieur), cơ quan điều hành các việc dân sự, tư pháp và tài chính của Nam Kỳ thuộc địa. Về năm xây, báo chí thường ghi công trình hoàn thành năm 1864, như VnExpress năm 2018; còn các nghiên cứu chuyên sâu hơn cho rằng tòa nhà hình chữ U hiện nay được dựng trong khoảng 1875–1882, theo thiết kế của kiến trúc sư Marie-Alfred Foulhoux.

Các bài báo đã mở chỉ gọi đây là “một trong những công trình kiến trúc lâu đời” của thành phố; chưa nguồn nào trong số đó so sánh niên đại để xác định công trình Pháp cổ nhất Sài Gòn. Bài này đi qua tên gọi, các mốc xây dựng còn vênh nhau, những chức năng tòa nhà từng đảm nhận và lần suýt bị phá năm 2018.

Minh họa dinh thượng thơ - Teeworld Studio — Minh họa: Teeworld Studio. Khi chia sẻ lại, vui lòng ghi nguồn TEEWORLD.VN.

Vì sao gọi là “Dinh Thượng Thơ”?

Theo bài nghiên cứu của tác giả Phúc Tiến trên Người Đô Thị (9/2018), ngày 9/11/1864, Thống đốc Nam Kỳ De La Grandière ký quyết định thành lập cơ quan Direction de l’Intérieur, người đứng đầu đầu tiên là Paulin Vial; tòa nhà đặt cơ quan được gọi là Hôtel de l’Intérieur. Người Sài Gòn khi ấy dịch tên này thành “Dinh Lại bộ Thượng Thơ”, gọi tắt là Dinh Thượng Thơ, và người đứng đầu là “Quan Thượng Thơ”.

Tác giả cho biết đã tìm thấy dấu vết tên gọi này trên Gia Định báo, tờ báo chữ quốc ngữ đầu tiên ra đời năm 1865, và nêu khả năng người dịch là Trương Vĩnh Ký. Đây là giả thuyết của tác giả, được viết với chữ “có thể”, chứ chưa phải dữ kiện đã được xác nhận. Cùng bài viết cho rằng quyền hạn của người đứng đầu cơ quan này rất lớn, hầu như chỉ sau Thống đốc; nhà nghiên cứu Tim Doling cũng mô tả nơi đây từng là trung tâm quyền lực thuộc địa chỉ đứng sau dinh Thống đốc.

1864 hay 1875–1882: tòa nhà xây năm nào?

Đây là chỗ các nguồn khác nhau nhiều nhất. Sự khác biệt chủ yếu đến từ việc phân biệt cơ quan và tòa nhà: cơ quan ra đời năm 1864, còn tòa nhà hiện hữu có thể được dựng muộn hơn.

Nguồn	Cách ghi
VnExpress (2018, 2019), Người Lao Động (2019)	Hoàn thành năm 1864; được nâng cấp lần cuối năm 1890
Người Lao Động (5/2018)	Do người Pháp xây vào những năm 1860
Nguyễn Đức Hiệp, Tuổi Trẻ (5/2018)	Dựa trên bản đồ trung tâm Sài Gòn các năm 1870, 1878 và 1882 (nguồn Tim Doling), cho rằng tòa nhà như hiện nay chỉ có từ năm 1882, sau khi được xây cất lại
Tim Doling, Historic Vietnam (4/2018)	Tòa nhà đầu tiên dựng đầu thập niên 1860; công trình hiện nay xây năm 1875, chi phí 108.000 franc, thiết kế của Marie-Alfred Foulhoux; được sửa sang lớn năm 1881
Phúc Tiến, Người Đô Thị (9/2018)	Năm 1864 trụ sở chỉ là vài ngôi nhà nhỏ tạm thời; tòa nhà hình chữ U hiện hữu xây trong khoảng 1875–1881; bản đồ Sài Gòn năm 1882 đã có tòa nhà chữ U, nên có thể coi 1881 hoặc 1882 là năm hoàn thành

Ba nguồn đi sâu nhất vào niên đại, gồm Tim Doling, bài của Phúc Tiến trên Người Đô Thị và bài của Nguyễn Đức Hiệp trên Tuổi Trẻ, đều đặt tòa nhà hiện hữu vào khoảng 1875–1882: Tim Doling ghi xây năm 1875 và sửa sang lớn năm 1881, Người Đô Thị coi 1881 hoặc 1882 là năm hoàn thành, còn Tuổi Trẻ kết luận tòa nhà như hiện nay có từ năm 1882. Mốc 1864 vì thế là năm lập cơ quan, còn tòa nhà ta thấy hôm nay gần như cùng thời với Nhà thờ Đức Bà (1877–1880). Các nguồn này không so sánh với những công trình khác để xếp hạng công trình Pháp cổ nhất thành phố.

Nền đất cổng thành Gia Định

Bài trên Người Đô Thị đưa thêm một lớp lịch sử cũ hơn cả tòa nhà. Dựa vào Đại Nam nhất thống chí và bản đồ thành Bát Quái do người Pháp vẽ lại, có chú giải của Trương Vĩnh Ký, tác giả cho rằng cổng Càn Nguyên của thành Gia Định (xây năm 1790) nằm ở vị trí ngã tư Đồng Khởi – Lý Tự Trọng hiện nay. Từ đó, ô đất Dinh Thượng Thơ được xác định là đất pháo đài ở cổng thành phía Nam. Đây là kết luận của một nghiên cứu đối chiếu bản đồ, chưa phải kết quả khảo cổ.

Chức năng qua các thời kỳ

Từ 1864: trụ sở Direction de l’Intérieur. Theo Tuổi Trẻ, Gia Định báo được phân phối từ đây đi các tỉnh.
1888: Tim Doling ghi cơ quan được đổi tên thành Secrétariat général du gouvernement de la Cochinchine; Người Lao Động mô tả là chức năng được nhập vào Văn phòng Thơ ký Thống đốc Nam Kỳ.
1894: theo Tuổi Trẻ, một nghị định của Bộ trưởng Thuộc địa đổi tên thành Bureaux du Secrétariat du gouvernement.
1945–1955: có lúc là Dinh Thủ hiến Nam Việt, rồi Tòa đại biểu chính phủ tại Nam Việt, theo Người Đô Thị; Tim Doling ghi sau Thế chiến thứ hai người Pháp từng đặt Bộ Nội vụ tại đây.
10/1955–4/1975: trụ sở Bộ Kinh tế, theo Người Đô Thị; Tim Doling cũng ghi sau năm 1955 tòa nhà thành Bộ Kinh tế, còn Bộ Nội vụ chuyển sang nơi khác. Riêng bài trên Tuổi Trẻ (2018) ghi sau năm 1954 đây là Bộ Nội vụ. Năm 1958, tòa nhà xuất hiện trong phim Người Mỹ thầm lặng (The Quiet American).
Sau 1975: trụ sở Sở Công thương, rồi Sở Thông tin và Truyền thông TP.HCM.
Từ 3/2025: sau khi Sở Thông tin và Truyền thông hợp nhất vào Sở Khoa học và Công nghệ, số 59 Lý Tự Trọng là một trong hai địa chỉ tiếp nhận hồ sơ của sở mới, theo Thanh Niên.

Đọc kiến trúc: chữ U, cầu thang gỗ và hàng cột

Theo mô tả chung của VnExpress và Người Lao Động, Dinh Thượng Thơ gồm một dãy nhà chính xoay ra đường Lý Tự Trọng, nối với hai dãy hai bên thành hình chữ U ôm lấy khoảng sân giữa. Bên trong có bốn cầu thang gỗ dẫn lên tầng trên, nằm gần cổng vào và ở hai góc tòa nhà. Tòa nhà vẫn giữ hai chiếc cổng sắt được thiết kế tinh xảo và lối vào lát đá xanh.

Foulhoux, theo Người Đô Thị, còn thiết kế nhiều công thự quanh đó như tòa Pháp Đình (1885), Dinh Thống đốc Nam Kỳ (1890) và Bưu điện (1891); câu chuyện tên kiến trúc sư của Bưu điện đã có trong bài Bưu điện Sài Gòn. Một bài tùy bút của Trần Thị Vĩnh Tường, viết từ California, đăng trên Tạp chí Kiến trúc (9/2018), chú ý tới hàng cột Ionic và Tuscan ở mặt tiền, và cho rằng đây là kiến trúc đầu tiên mang ngôn ngữ cột Địa Trung Hải còn giữ lại ở Sài Gòn sau khi Dinh Norodom bị phá. Đó là nhận định cá nhân của tác giả bài tùy bút, không phải một đánh giá chính thức.

2018–2019: suýt bị phá và quyết định bảo tồn

Tháng 4/2018, phương án mở rộng trụ sở HĐND – UBND TP.HCM được triển lãm, trong đó có nội dung phá bỏ toàn bộ tòa nhà 59–61 Lý Tự Trọng. Tại họp báo ngày 2/5/2018, Giám đốc Sở Quy hoạch – Kiến trúc nói công trình không nằm trong danh mục di tích nên thành phố quyết định không bảo tồn, theo Người Lao Động. Cùng thời điểm, ông Trương Kim Quân, Sở Văn hóa và Thể thao, nói với Pháp Luật TP.HCM rằng công trình chỉ còn giá trị kiến trúc mặt đứng, phía trong đã thay đổi hoàn toàn, nên không đủ điều kiện xét xếp hạng.

Phản ứng đến nhanh. Trong một tuần lấy ý kiến, Tuổi Trẻ Online ghi nhận 5.980 trên 6.723 lượt bình chọn đưa Dinh Thượng Thơ vào danh sách di tích để bảo tồn. Nhiều chuyên gia như KTS Ngô Viết Nam Sơn, TS Nguyễn Thị Hậu, KTS Nguyễn Tấn Vạn, phái đoàn Liên minh châu Âu tại Việt Nam và hội văn nghệ sĩ thành phố đã kiến nghị giữ lại. Tháng 7/2018, Sở Quy hoạch – Kiến trúc kiến nghị bổ sung tòa nhà vào danh mục nghiên cứu bảo tồn cảnh quan kiến trúc đô thị, và ngày 28/9/2018 sở này tổ chức hội thảo chính thức về giá trị công trình.

Tháng 12/2019, Thường trực UBND TP.HCM thống nhất chọn phương án của đơn vị tư vấn Gensler: phủ khối kiến trúc mới lên trên, bảo tồn công trình hiện hữu và dự kiến cải tạo thành nhà truyền thống của UBND thành phố, theo VnExpress và Người Lao Động.

Tình trạng hiện nay: những gì có nguồn

Theo các nguồn đã mở, Dinh Thượng Thơ không phải di tích được xếp hạng: năm 2018, Sở Quy hoạch – Kiến trúc cho biết tòa nhà không có trong danh mục kiểm kê di tích, nhưng nằm trong danh sách công trình có giá trị văn hóa lịch sử của đồ án quy hoạch khu trung tâm 930 ha. Quyết định giữ lại tòa nhà theo phương án Gensler được đưa ra tháng 12/2019. Tháng 3/2020, theo Tuổi Trẻ, thành phố chấp thuận chủ trương cho Sở Thông tin và Truyền thông sửa chữa, nâng cấp trụ sở này bằng kinh phí chi thường xuyên, trong thời gian chưa có kế hoạch cụ thể di dời cơ quan, với cam kết không ảnh hưởng đến kiến trúc chung. Nguồn mới nhất mở được là Thanh Niên ngày 2/3/2025: số 59 Lý Tự Trọng là một trong hai địa chỉ tiếp nhận hồ sơ của Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM sau hợp nhất. Tính đến nguồn này, chưa thấy tin công khai về việc thi công phương án Gensler.

Từ tư liệu đến graphic

Dinh Thượng Thơ cho thấy một lớp chữ ít ai để ý của Sài Gòn: tên gọi hành chính được Việt hóa, từ Direction de l’Intérieur thành “Dinh Thượng Thơ”, rồi sống bền trong trí nhớ thành phố lâu hơn cả cơ quan mang tên ấy. Với người làm graphic, đó là chất liệu về cách một cái tên, một hàng cột hay một cổng sắt trở thành ký hiệu của cả khu phố. Những chất liệu văn hóa khác được lưu tại Teeworld Archive. Các bộ sưu tập áo hiện có của Teeworld được tập hợp ở trang bộ sưu tập.

Câu hỏi thường gặp

Dinh Thượng Thơ Sài Gòn ở đâu?

Tòa nhà ở số 59–61 Lý Tự Trọng, phía góc đường Đồng Khởi, thuộc quận 1 cũ của TP.HCM.

Dinh Thượng Thơ xây năm nào?

Cơ quan Direction de l’Intérieur được lập năm 1864, và nhiều báo ghi tòa nhà hoàn thành năm 1864. Nhà nghiên cứu Tim Doling ghi tòa nhà hình chữ U hiện nay xây năm 1875 theo thiết kế của Marie-Alfred Foulhoux và được sửa sang lớn năm 1881; bài trên Người Đô Thị coi 1881 hoặc 1882 là năm hoàn thành, còn bài trên Tuổi Trẻ dựa vào bản đồ cho rằng tòa nhà như hiện nay có từ năm 1882.

Dinh Thượng Thơ có bị phá không?

Năm 2018 tòa nhà từng có nguy cơ bị phá để mở rộng trụ sở HĐND – UBND TP.HCM. Tháng 12/2019, thành phố quyết định bảo tồn công trình hiện hữu theo phương án của Gensler.