Kiến trúc Dinh Độc Lập mà ta thấy hôm nay là tác phẩm của kiến trúc sư Ngô Viết Thụ: công trình khởi công ngày 01/7/1962 và khánh thành ngày 31/10/1966, theo trang Kiến trúc Dinh Độc Lập của đơn vị quản lý di tích. Tòa nhà này không phải dinh thự thời Pháp: nó được dựng lại hoàn toàn trên nền Dinh Norodom cũ, sau khi dinh cũ bị ném bom hư hại nặng ngày 27/02/1962.
Điều khiến công trình đáng đọc kỹ là cách người thiết kế gài ý nghĩa vào hình khối. Theo mô tả chính thức của di tích, mặt bằng tổng thể theo hình chữ Cát (吉), còn mặt đứng ghép thành các chữ Khẩu, Trung, Tam, Vương, Chủ, Hưng; tầng hai được bao bởi rèm hoa đá hình đốt trúc. Bài này tách ba lớp: dữ kiện xây dựng, cách diễn giải biểu tượng do chính di tích công bố, và những bàn luận trái chiều mà báo chí từng ghi lại.
Trước Dinh Độc Lập: Dinh Norodom thời Pháp
Theo trang Lịch sử Dinh Độc Lập, ngày 23/02/1868, Thống đốc Nam Kỳ La Grandière đặt viên đá đầu tiên xây Dinh Norodom trên khuôn viên khoảng 12 ha, làm nơi ở và làm việc của Thống đốc Nam Kỳ. Dinh mang tên Quốc vương Campuchia Norodom (1834–1904), và đại lộ trước dinh cũng mang tên này, theo Cục Di sản văn hóa. Từ năm 1887 đến 1945, đây là trụ sở của các đời Toàn quyền Đông Dương.
Năm hoàn thành và tên kiến trúc sư của Dinh Norodom được ghi không thống nhất. Trang của di tích và Tạp chí Kiến trúc ghi hoàn thành năm 1871. Cục Di sản văn hóa ghi việc xây dựng kéo dài đến 1873 vì chiến tranh Pháp – Phổ. Một bài của Báo Công an Nhân dân, đăng lại trên Dân trí năm 2021, lại viết công trình đã xong từ tháng 9/1869 nhưng đến 1875 mới hoàn tất trang trí. Nhà nghiên cứu Tim Doling, trong bài năm 2014 trên Historic Vietnam, ghi Thống đốc Dupré dọn vào ở năm 1873, còn phần trang trí đến năm 1875 mới xong, tức khớp với cả mốc 1873 của Cục Di sản văn hóa lẫn mốc 1875 của bài CAND.
Về người thiết kế, các nguồn không có trọng lượng như nhau. Tim Doling, tác giả sách hướng dẫn Exploring Saigon-Chợ Lớn (NXB Thế Giới, 2019), ghi đó là kiến trúc sư người Paris Achille-Antoine Hermitte (1840–?), người thiết kế Nhà thờ Thánh Tâm ở Quảng Châu (1866) và Tòa thị chính đầu tiên của Hồng Kông (1869); ông gọi dinh là công trình theo phong cách Tân Baroque. Bài CAND trên Dân trí ghi cùng tên Achille Antoine Hermitte và cũng nhắc Tòa thị sảnh Hồng Kông. Cục Di sản văn hóa chỉ ghi họ, viết là Hermite. Riêng Saigoneer, một tạp chí đời sống, trong bài năm 2021 ghi tên Georges l’Hermitte; trong các nguồn đã đối chiếu, đây là nơi duy nhất dùng tên Georges.
1962–1966: vì sao có một tòa dinh mới
Ngày 07/9/1954, đại diện Pháp là tướng Paul Ely bàn giao Dinh Norodom cho Thủ tướng Ngô Đình Diệm. Ngày đổi tên thành Dinh Độc Lập cũng được ghi khác nhau: trang của di tích và Tạp chí Kiến trúc ghi ngày 08/9/1954, trong khi Cục Di sản văn hóa đặt việc đổi tên sau cuộc trưng cầu dân ý năm 1955.
Ngày 27/02/1962, hai phi công Nguyễn Văn Cử và Phạm Phú Quốc lái máy bay AD-6 ném bom làm dinh hư hại nặng. Theo các nguồn trên, dinh cũ không thể khôi phục, nên ông Diệm quyết định phá bỏ và xây dinh mới trên nền cũ theo đồ án của Ngô Viết Thụ. Trong thời gian xây, gia đình ông Diệm chuyển sang Dinh Gia Long, nay là Bảo tàng TP.HCM. Công trình đang thi công thì ông Diệm bị giết trong cuộc đảo chính ngày 02/11/1963; lễ khánh thành ngày 31/10/1966 do Nguyễn Văn Thiệu, Chủ tịch Ủy ban Lãnh đạo Quốc gia, chủ trì.
Ngô Viết Thụ: người thiết kế
Các nguồn chính thức đều giới thiệu Ngô Viết Thụ là người Việt Nam đầu tiên đoạt giải Khôi nguyên La Mã. Theo bài của nhà báo Xuân Ba trên Tiền Phong (2015), tên tiếng Pháp của giải là Premier Grand Prix de Rome; ông đoạt giải năm 1955 với đồ án một thánh đường trên đảo Địa Trung Hải, rồi về Sài Gòn làm việc năm 1960 theo lời mời của ông Diệm. Bài trên Dân trí ghi năm sinh, năm mất của ông là 1926–2000.
Ngoài Dinh Độc Lập, Tiền Phong liệt kê nhiều công trình khác của ông như Đại học Sư phạm Huế, Trung tâm nguyên tử Đà Lạt, chợ Đà Lạt và Làng Đại học Thủ Đức. Tạp chí Kiến trúc của Hội Kiến trúc sư Việt Nam nhận định Dinh Độc Lập là công trình kiến trúc hiện đại lớn nhất Việt Nam thời bấy giờ, tính cả hai miền.
Đọc mặt bằng và mặt đứng: bảy chữ Hán theo mô tả của di tích
Ý tưởng chữ Hán ẩn trong kiến trúc không phải lời đồn: nó được trang của di tích và Cục Di sản văn hóa mô tả chi tiết. Bảng dưới tóm tắt theo hai nguồn này. Cần hiểu đây là cách đọc biểu tượng do đơn vị quản lý di tích công bố, không phải trích từ thuyết minh gốc của kiến trúc sư.
| Chữ | Tạo thành từ | Ý nghĩa theo nguồn |
|---|---|---|
| Cát (吉) | Tổng thể mặt bằng, trung tâm là Phòng Trình Quốc thư | Tốt lành, may mắn |
| Khẩu (口) | Tầng thượng, gọi là “Tứ phương vô sự lầu” | Đề cao giáo dục và tự do ngôn luận |
| Trung (中) | Chữ Khẩu cộng cột cờ ở giữa | Đức trung kiên trong xây dựng dân chủ |
| Tam (三) | Các đường mái hiên và ban công | Quan niệm “dân chủ hữu tam”: Nhân, Minh, Võ |
| Vương (王) | Ba nét ngang nối với nét sổ dọc | Nét dựng thành chữ Chủ |
| Chủ (主) | Chữ Vương thêm kỳ đài phía trên | Chủ quyền quốc gia |
| Hưng (興) | Toàn mặt tiền: ban công tầng 2, tầng 3, mái hiên, hai cột gỗ | Đất nước hưng thịnh |
Không phải ai cũng đọc theo một chiều. Bài Tiền Phong năm 2015 ghi lại những bàn luận khen chê từ ngày khánh thành: có ý kiến cho rằng chữ Trung nếu là trung thành thì phải có chữ Tâm ở dưới, hoặc chữ Cát có dáng “thót hậu” mà phong thủy vẫn kiêng. Cũng trong bài này, kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn, con trai ông Thụ, được dẫn lời rằng cha ông theo quan điểm “vương đạo”, làm sao cho cộng đồng phát triển tốt, và dùng hồ nước phía trước để hóa giải trục đường đâm thẳng vào dinh.
Rèm hoa đá đốt trúc: chi tiết dễ nhận ra nhất
Nhìn từ đại lộ, thứ bắt mắt nhất là lớp rèm hoa đá bao quanh tầng hai. Theo trang của di tích, rèm mô phỏng những đốt trúc, cách điệu từ “cửa bàn khoa” của cung điện ở Cố đô Huế, vừa tạo điểm nhấn vừa điều hòa ánh sáng tự nhiên. Tạp chí Kiến trúc gọi đây là những lam bê tông hình đốt trúc, có tác dụng lọc sáng, đón gió và che chắn.
Về người đề xuất, bài trên Dân trí viết đây là sự hiến kế của điêu khắc gia Nguyễn Văn Thế; trang giới thiệu kiến trúc của di tích không nêu tên ông. Hình ảnh cây trúc còn có một lớp nghĩa chính trị: theo họa sĩ Huỳnh Văn Mười được Dân trí dẫn, huy hiệu thời Đệ nhất Cộng hòa là hình bụi trúc với dòng chữ “Tiết trực, tâm hư”, tức thân trúc thẳng, ruột rỗng. Tiền Phong cũng ghi lại một lời đồn đoán ngược chiều, cho rằng các đốt trúc trắng nhìn xa như ống xương; bài báo đặt dấu hỏi cho lời đồn này, và ở đây nó chỉ nên được hiểu như một giai thoại.
Quy mô công trình: những con số các nguồn ghi khác nhau
Các nguồn thống nhất ở phần lớn thông số: khu nhà chính hình chữ T, diện tích mặt bằng 4.500 m², cao 26 m, tổng diện tích sử dụng khoảng 20.000 m², trước dinh là thảm cỏ hình oval đường kính 102 m. Tạp chí Kiến trúc thêm số liệu vật liệu: 12.000 m³ bê tông, 200 m³ gỗ quý, 2.000 m² kính và 4.000 ngọn đèn. Chỗ vênh nằm ở số phòng và số tầng hầm.
- Số phòng: gần 100 phòng (trang của di tích), khoảng 100 phòng (Tạp chí Kiến trúc), hơn 100 phòng (Cục Di sản văn hóa), 95 phòng (bài trên Dân trí).
- Tầng hầm: 1 tầng hầm (trang của di tích) và 2 tầng hầm (Cục Di sản văn hóa).
- Cấu trúc tầng: 3 tầng lầu, 2 gác lửng, 1 sân thượng, 1 tầng nền, theo trang của di tích.
Bên trong, theo trang của di tích, các đường nét đều ngang bằng sổ thẳng, thể hiện quan niệm “chính đại quang minh”. Bài trên Dân trí kể thêm rằng lầu Tứ phương vô sự, theo ý tưởng của kiến trúc sư, dành cho nguyên thủ tĩnh tâm trước các quyết định lớn, nhưng về sau từng được dùng làm nơi tổ chức vũ hội.
Từ Dinh Độc Lập đến Hội trường Thống Nhất
Sáng 30/4/1975, lúc 10 giờ 45, xe tăng Quân giải phóng húc cổng tiến vào dinh; đến 11 giờ 30, cờ Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam được kéo lên nóc dinh và Tổng thống Dương Văn Minh tuyên bố đầu hàng, đánh dấu sự chấm dứt của chính quyền Việt Nam Cộng hòa, theo trang của di tích. Tháng 11/1975, Hội nghị Hiệp thương chính trị thống nhất hai miền được tổ chức tại đây. Cục Di sản văn hóa viết rằng Chính phủ quyết định đổi tên dinh thành Hội trường Thống Nhất để kỷ niệm các sự kiện này, nhưng Tạp chí Kiến trúc (2020) lại cho rằng chưa có văn bản chính thức nào đổi tên công trình. Năm 2018, Sài Gòn Giải Phóng vẫn gọi đơn vị quản lý di tích là Hội trường Thống Nhất.
Về xếp hạng, ngày 25/6/1976, Bộ trưởng Bộ Văn hóa ký Quyết định số 77A/VHQĐ công nhận Dinh Độc Lập là di tích lịch sử – văn hóa quốc gia. Ngày 12/8/2009, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1272/QĐ-TTg xếp hạng Dinh Độc Lập là Di tích quốc gia đặc biệt, thuộc nhóm 10 di tích đầu tiên của cả nước có danh hiệu này.
Từ tư liệu đến graphic
Dinh Độc Lập là một ví dụ hiếm của kiến trúc hiện đại Việt Nam dùng chữ làm hình: mặt đứng được đọc như một dòng chữ Hán, còn rèm đốt trúc biến một biểu tượng Nho giáo thành module bê tông lặp lại. Với người làm graphic, bài học nằm ở chỗ hình khối đơn giản vẫn mang được nhiều tầng nghĩa, miễn là người xem được kể câu chuyện phía sau. Cùng lớp công trình Sài Gòn, câu chuyện kiến trúc thời Pháp đã có trong bài về Bưu điện Sài Gòn và Nhà hát Thành phố. Những chất liệu văn hóa khác được lưu tại Teeworld Archive. Các bộ sưu tập áo hiện có của Teeworld được tập hợp ở trang bộ sưu tập.
Câu hỏi thường gặp
Dinh Độc Lập do kiến trúc sư nào thiết kế?
Tòa dinh hiện nay do kiến trúc sư Ngô Viết Thụ thiết kế, người Việt Nam đầu tiên đoạt giải Khôi nguyên La Mã. Với Dinh Norodom thời Pháp trước đó, nhà nghiên cứu Tim Doling và bài CAND trên Dân trí ghi kiến trúc sư Achille-Antoine Hermitte; Cục Di sản văn hóa chỉ ghi họ Hermite; riêng Saigoneer ghi Georges l’Hermitte.
Dinh Độc Lập được xây dựng năm nào?
Dinh mới khởi công ngày 01/7/1962 và khánh thành ngày 31/10/1966. Dinh Norodom trên cùng khu đất được đặt viên đá đầu tiên ngày 23/02/1868.
Dinh Norodom và Dinh Độc Lập khác nhau thế nào?
Dinh Norodom là dinh thự thời Pháp, được Tim Doling và Saigoneer mô tả theo phong cách Tân Baroque. Sau vụ ném bom năm 1962, dinh cũ bị phá bỏ và Dinh Độc Lập hiện nay được xây mới trên nền cũ theo ngôn ngữ kiến trúc hiện đại kết hợp tinh thần Á Đông.
Mặt bằng Dinh Độc Lập có hình chữ gì?
Theo đơn vị quản lý di tích, tổng thể mặt bằng theo hình chữ Cát (吉), nghĩa là tốt lành; mặt đứng được đọc thành các chữ Khẩu, Trung, Tam, Vương, Chủ và Hưng.
Vì sao Dinh Độc Lập còn gọi là Hội trường Thống Nhất?
Sau Hội nghị Hiệp thương chính trị thống nhất hai miền tháng 11/1975 tổ chức tại đây, dinh được gọi là Hội trường Thống Nhất. Cục Di sản văn hóa viết đây là quyết định của Chính phủ, còn Tạp chí Kiến trúc cho rằng chưa có văn bản chính thức đổi tên.
Nguồn tham khảo
- Kiến trúc Dinh Độc Lập - Di tích lịch sử Dinh Độc Lập (dinhdoclap.gov.vn)
- Lịch sử Dinh Độc Lập - Di tích lịch sử Dinh Độc Lập (dinhdoclap.gov.vn)
- Di tích lịch sử Dinh Độc Lập - Cục Di sản văn hóa (dsvh.gov.vn)
- Dinh Độc Lập – dấu ấn lịch sử tháng tư - Tạp chí Kiến trúc (Hội Kiến trúc sư Việt Nam), 2020
- Những điều ít biết về Dinh Thống Nhất - Dân trí (theo Báo CAND), 2021
- Chuyện Dinh Độc Lập - Kỳ I: Bâng khuâng kiến trúc sư Ngô Viết Thụ - Tiền Phong (Xuân Ba), 2015
- Dinh Độc Lập khi còn là một công trình tráng lệ theo phong cách Tân Baroque - Saigoneer (tạp chí đời sống), 26/11/2021
- Từ Dinh Norodom đến Dinh Độc Lập 1868 - 1966 - Sài Gòn Giải Phóng, 2018
- Saigon’s Palais Norodom – A Palace Without Purpose - Tim Doling, Historic Vietnam (2014)
Biên tập: Teeworld Editorial. Minh họa: Teeworld Studio.
