Cổ Loa: thành ốc, nỏ thần và truyền thuyết Mỵ Châu

Cổ Loa là khu di tích ở phía bắc Hà Nội, nơi còn dấu tích tòa thành nhiều vòng mà sử sách và truyền thuyết gắn với An Dương Vương, vua nước Âu Lạc. Theo hồ sơ di tích của Cục Di sản văn hóa, thành Cổ Loa gồm 3 vòng thành Nội, Trung, Ngoại với tổng chiều dài khoảng 15,8 km, và khu di tích được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2012.

Phần còn lại của câu chuyện Cổ Loa nằm ở lớp truyền thuyết: rùa vàng giúp vua, chiếc nỏ thần, cuộc hôn nhân Mỵ Châu – Trọng Thủy và bi kịch mất nước. Điều làm Cổ Loa đặc biệt là khảo cổ học đã tìm thấy những thứ rất gần với chất liệu truyền thuyết: hàng vạn mũi tên đồng, dấu tích lò đúc mũi tên, một chiếc trống đồng có chữ. Bài này đặt hai lớp ấy cạnh nhau để thấy chúng gặp nhau ở đâu và tách nhau ở đâu.

Minh họa cổ loa - Teeworld Studio — Minh họa: Teeworld Studio. Khi chia sẻ lại, vui lòng ghi nguồn TEEWORLD.VN.

Cổ Loa được công nhận thế nào

Hồ sơ di tích ghi Cổ Loa thuộc địa phận huyện Đông Anh cũ của Hà Nội. Ngày 27/9/2012, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 1419/QĐ-TTg xếp hạng Di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật và khảo cổ Cổ Loa là di tích quốc gia đặc biệt.

Phạm vi quy hoạch bảo tồn của khu di tích là 830 ha, trong đó có khoảng 60 di tích, 7 di tích được xếp hạng cấp quốc gia. Cổ Loa vì thế không phải một công trình đơn lẻ, mà là cả một vùng đất gồm thành lũy, đền, đình, chùa và làng.

Ba vòng thành, chín vòng trong lời truyền

Cổ Loa còn được gọi là Loa Thành, cái tên gợi hình xoáy ốc. Báo Điện tử Chính phủ viết rằng tương truyền thành gồm 9 vòng xoáy trôn ốc, nhưng căn cứ trên dấu tích hiện còn, các nhà khoa học nhận thấy thành có 3 vòng. Đây là ví dụ rõ nhất về cách truyền thuyết phóng đại một công trình có thật.

Cũng theo bài báo này, vòng ngoài có chu vi khoảng 8 km, vòng giữa 6,5 km, vòng trong 1,6 km. Thành được xây theo cách đào đất đến đâu khoét hào đến đó, đắp thành đến đâu xây lũy đến đó, tức là hào nước và tường đất hình thành cùng lúc. Hồ sơ di tích ghi tổng chiều dài ba vòng là 15,820 km; con số hơi lệch với phép cộng ba chu vi trên, cho thấy số đo có thể khác nhau tùy cách tính.

Với người xem hôm nay, chi tiết đáng nhớ không phải là chiều dài, mà là cách dùng đất và nước làm vũ khí phòng thủ. Một tòa thành đất nhiều vòng, có hào bao quanh, là lời giải hợp lý cho vùng đồng bằng nhiều sông ngòi. Cổ Loa sau này còn là kinh đô thời Ngô Quyền ở thế kỷ X, theo bài báo của Chính phủ.

Những gì đất Cổ Loa trả lại

Kho mũi tên đồng Cầu Vực

Theo TS Lại Văn Tới (Viện Khảo cổ học) trên Báo Nhân Dân, tháng 6-1959, công nhân đắp đường qua khu di tích tại khu vực Cầu Vực phát hiện một hố gần vuông, mỗi cạnh khoảng 1 m, sâu khoảng 1,2 m, chứa 93 kg mũi tên đồng, ước gần một vạn chiếc. Các mũi tên chia bảy loại theo kích thước, dài nhất 11 cm, ngắn nhất 6 cm, đều có ba phần đầu nhọn, trụ và chuôi với mặt cắt ngang hình tam giác.

Lò đúc mũi tên ở Đền Thượng

Trong các năm 2004–2007, khai quật tại di tích Đền Thượng phát hiện hệ thống dấu tích lò đúc mũi tên đồng. Tác giả bài viết cho rằng việc tìm thấy kho mũi tên Cầu Vực cho thấy truyền thuyết nỏ thần có cốt lõi lịch sử chân thật. Hồ sơ di tích cũng ghi nhận hệ thống lò đúc mũi tên đồng trong các đợt khai quật ở khu vực này.

Trống đồng Cổ Loa

Năm 1982, trên cánh đồng Mả Tre ở Cổ Loa, người dân phát hiện một chiếc trống đồng Đông Sơn. Theo Bảo tàng Nhân học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, trống có đường kính mặt 73,8 cm, cao 53 cm, nặng 72 kg, bên trong chứa nhiều đồ đồng như trống nhỏ, giáo, dao găm, mũi tên, rìu, cuốc, lưỡi cày. Trống cùng bộ sưu tập lưỡi cày đồng được công nhận bảo vật quốc gia theo Quyết định số 2382/QĐ-TTg ngày 25/12/2015 và hiện lưu giữ tại Bảo tàng Hà Nội.

Điểm đặc biệt là mặt trong vành chân đế trống có khắc một dòng chữ Hán. Theo bản dịch của TS Nguyễn Việt mà Bảo tàng Nhân học dẫn, đây là trống thứ 48 của bộ Tây Vu, nặng 281 cân. Trong bài viết trên trang Bảo tàng Lịch sử quốc gia, TS Nguyễn Việt giới thiệu thêm cách đọc của nhà nghiên cứu Nhật Bản Ba Hyu (Mã Hỗ), người đọc chữ đầu là “Việt” thay cho “Tây Vu”. Cách đọc minh văn vì thế vẫn là chủ đề thảo luận.

An Dương Vương và Âu Lạc: niên đại còn nhiều cách tính

Hồ sơ di tích viết rằng vào khoảng năm 208 trước Công nguyên, sau khi thống nhất hai bộ tộc Âu Việt và Lạc Việt, lập nên nhà nước Âu Lạc, An Dương Vương chọn vùng đất này để lập kinh đô. Một bài khác trên Nhân Dân lại viết Âu Lạc ra đời khoảng đầu thế kỷ III trước Công nguyên, người đứng đầu là Thục Phán, thủ lĩnh nhóm người Tây Âu sống trên đất Văn Lang, và cho rằng nước Âu Lạc tồn tại khoảng từ năm 208 đến năm 179 trước Công nguyên. Bài này cũng ghi thành Cổ Loa góp phần vào chiến thắng chống quân Triệu trước năm 179 trước Công nguyên.

Các mốc này không khớp nhau. Hồ sơ di tích đặt việc lập Âu Lạc vào khoảng năm 208 trước Công nguyên, còn bài Nhân Dân vừa nói Âu Lạc ra đời đầu thế kỷ III trước Công nguyên, vừa nói nước này tồn tại từ năm 208. Sự chênh lệch ấy là điều bình thường với giai đoạn mà tư liệu viết chủ yếu đến từ sử sách chép lại nhiều thế kỷ sau. Cách đọc an toàn là: Âu Lạc và kinh đô Cổ Loa thuộc khoảng thế kỷ III đến đầu thế kỷ II trước Công nguyên, còn năm cụ thể tùy theo nguồn.

Truyền thuyết nỏ thần

Truyện về An Dương Vương được chép trong Lĩnh Nam chích quái, sách mà Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật ghi là của Vũ Quỳnh – Kiều Phú soạn năm 1492, dưới tên “Truyện Rùa Vàng”. Theo VnExpress dẫn lại, sách kể rùa vàng tháo vuốt của mình trao cho nhà vua để làm lẫy nỏ, dặn rằng cứ nhằm quân giặc mà bắn thì không phải lo.

Giới nghiên cứu đọc chi tiết này theo hướng tách lớp. PGS Lê Đình Sỹ, nguyên Phó Viện trưởng Viện Lịch sử quân sự, được VnExpress dẫn lời rằng chuyện rùa vàng cho vuốt là hư cấu, nhưng chuyện nỏ thần thì có thật; ông cho rằng tướng Cao Lỗ đã chế ra loại lẫy nỏ có chốt liên hoàn để một lần bóp cò bắn ra nhiều mũi tên. Đây là một giả thuyết giải thích, chưa phải kết luận chung của giới khảo cổ.

Điều chắc chắn hơn là Cổ Loa từng là nơi sản xuất và tích trữ một khối lượng lớn mũi tên đồng. Truyền thuyết, theo cách nhìn này, là cách người xưa lý giải sức mạnh quân sự của một nhà nước sớm bằng ngôn ngữ thần linh.

Mỵ Châu – Trọng Thủy: bi kịch trong lớp huyền thoại

Theo lời kể được Ban quản lý di tích Cổ Loa giới thiệu, đằng sau cuộc hôn nhân Mỵ Châu – Trọng Thủy là âm mưu thôn tính của Triệu Đà: Trọng Thủy ở rể tại Cổ Loa và ngầm bẻ gãy lẫy nỏ, thay cái khác vào. Khi chiến sự nổ ra, An Dương Vương thua chạy, mang theo Mỵ Châu; nàng rắc lông ngỗng dọc đường làm dấu theo lời hẹn với chồng.

Trên trang về công chúa Mỵ Châu, thần Kim Quy hiện lên báo với vua rằng kẻ ngồi sau ngựa chính là giặc. Nhà vua chém Mỵ Châu; máu nàng chảy xuống nước, và truyền thuyết kể rằng máu ấy hóa thành ngọc. Trọng Thủy lần theo dấu lông ngỗng đuổi theo, và kết cục là chàng nhảy xuống giếng mà chết.

Truyện để lại dấu vết ngay trong không gian di tích. Báo Điện tử Chính phủ mô tả trong am Mỵ Châu có tượng công chúa là một khối đá tự nhiên hình người không đầu; truyền thuyết kể xác nàng sau khi bị chặt đầu đã hóa đá và trôi về. Ở một điểm khác của khu di tích, trước đền Thượng (đền thờ An Dương Vương) là hồ nước hình bán nguyệt, giữa hồ là giếng Ngọc gắn với truyền thuyết Mỵ Châu – Trọng Thủy. Lễ hội Cổ Loa diễn ra tại đền Thượng vào ngày 6 tháng Giêng hằng năm, tương truyền là ngày Thục Phán lên ngôi.

Tách lớp sử và lớp huyền thoại

Chi tiết	Thuộc lớp	Cơ sở
Thành đất nhiều vòng có hào	Khảo cổ, di tích	3 vòng thành còn dấu tích
Thành có 9 vòng xoáy ốc	Lời truyền	Dấu tích thực tế chỉ có 3 vòng
Mũi tên đồng, lò đúc mũi tên	Khảo cổ	Kho Cầu Vực 1959 (gần một vạn chiếc) và mũi tên ở nhiều điểm khác, lò đúc ở Đền Thượng
Trống đồng có minh văn chữ Hán	Khảo cổ	Phát hiện năm 1982, bảo vật quốc gia
Âu Lạc, An Dương Vương, chiến tranh với Triệu Đà	Lịch sử, niên đại còn tranh luận	Các nguồn đưa ra mốc năm khác nhau
Rùa vàng trao vuốt làm lẫy nỏ	Truyền thuyết	Lĩnh Nam chích quái, Truyện Rùa Vàng
Nỏ bắn nhiều mũi một lúc	Giả thuyết	Cách giải thích của một số nhà nghiên cứu
Lông ngỗng, máu hóa ngọc, giếng Ngọc	Truyền thuyết	Gắn với am Mỵ Châu và giếng Ngọc ở di tích

Từ tư liệu đến graphic

Cổ Loa cho người làm thiết kế một bộ hình rất riêng: đường xoáy của những vòng thành, mũi tên ba cạnh, chiếc nỏ và dải lông ngỗng rơi dọc đường. Hình xoáy ốc có thể đứng một mình như một dấu hiệu hình học; mũi tên đồng là một vật thể có thật, dễ nhận ra; còn lông ngỗng mang toàn bộ bi kịch của Mỵ Châu chỉ trong một chi tiết. Khi đưa lên áo, điều cần giữ là sự nghiêm của câu chuyện, vì đây là truyện mất nước chứ không chỉ là truyện tình.

Collection Thần Thoại Việt Nam của Teeworld mở đầu bằng Âu Lạc Tee, artwork mặt trước và lưng trơn; Nỏ Thần Tee xoay quanh Cổ Loa và mũi tên thần, còn Mỹ Châu Tee là một cách diễn giải truyền thuyết Cổ Loa và mũi tên thần, đều là áo 220gsm form oversized. Các câu chuyện khác của collection được lưu trong kho lưu trữ Teeworld.

Câu hỏi thường gặp

Thành Cổ Loa có mấy vòng?

Dấu tích hiện còn cho thấy thành có 3 vòng: thành Nội, thành Trung và thành Ngoại. Con số 9 vòng xoáy ốc chỉ có trong lời truyền.

Thành Cổ Loa được xây năm nào?

Không có năm xây chính xác. Hồ sơ di tích gắn việc lập kinh đô với khoảng năm 208 trước Công nguyên, trong khi có nguồn khác đặt sự ra đời của Âu Lạc vào đầu thế kỷ III trước Công nguyên. Ba vòng thành cũng chưa chắc được đắp cùng một lúc: Báo Điện tử Chính phủ viết vòng thành nội rất có thể được làm về sau, thời Ngô Quyền.

Nỏ thần có thật không?

Chuyện rùa vàng trao vuốt làm lẫy nỏ là truyền thuyết. Nhưng Cổ Loa có kho mũi tên đồng gần một vạn chiếc và dấu tích lò đúc mũi tên, nên một số nhà nghiên cứu cho rằng truyền thuyết có cốt lõi là một lực lượng cung nỏ mạnh.

Mỵ Châu Trọng Thủy là truyền thuyết hay lịch sử?

Đây là truyền thuyết gắn với bối cảnh lịch sử có thật là cuộc xung đột giữa Âu Lạc và Triệu Đà. Các chi tiết như lông ngỗng, máu hóa ngọc hay giếng Ngọc thuộc về lớp huyền thoại.

Am Mỵ Châu có gì?

Trong am có một khối đá tự nhiên hình người không đầu được thờ là tượng Mỵ Châu. Giếng Ngọc gắn với truyền thuyết Mỵ Châu – Trọng Thủy không nằm trước am, mà nằm giữa hồ bán nguyệt trước đền Thượng.