Chung cư 42 Nguyễn Huệ là tòa nhà 9 tầng xây vào đầu thập niên 1960, trước năm 1975 là nơi ở của quan chức cấp cao, theo Saigoneer. Tòa nhà chỉ thật sự đổi đời sau khi đường Nguyễn Huệ thành phố đi bộ năm 2015: từng căn hộ mặt tiền lần lượt được cho thuê làm quán cà phê, cửa hàng, và cái tên “chung cư cà phê” ra đời từ đó.
Như vậy, câu trả lời cho “chung cư 42 Nguyễn Huệ có gì” không chỉ là quán xá. Phía sau những ô cửa sáng đèn là một tòa chung cư cũ còn người ở, với những lớp cư dân nối tiếp nhau qua hơn 60 năm. Bài này đi theo các lớp ấy, dựa trên báo chí và lời kể của cư dân đã được ghi lại trên báo.
Xây năm nào, cho ai?
Các nguồn thống nhất ở mốc đầu thập niên 1960, nhưng chi tiết thì khác nhau. Saigoneer (2017) chỉ viết tòa nhà được xây vào đầu những năm 1960. Dân trí (2023) viết năm 1960 người Pháp bắt đầu xây một chung cư tại số 42 đại lộ Charner, nay là phố đi bộ Nguyễn Huệ, làm chỗ sinh hoạt của sĩ quan cấp cao. Chi tiết “người Pháp xây” này không được các nguồn khác nhắc tới, nên được đọc như một cách kể, chưa phải dữ kiện đã kiểm chứng.
Về tuổi của tòa nhà, Tuổi Trẻ năm 2021 nói tòa nhà đã qua 60 năm biến động, còn Thanh Niên năm 2026 viết thiết kế có từ hơn 60 năm trước. Chưa có hồ sơ gốc được công bố ghi năm khởi công hay tên người thiết kế.
Trước 1975: quan chức, sĩ quan và một cuốn truyện tranh
Theo Saigoneer, trước năm 1975 tòa nhà là nơi ở của các quan chức cấp cao, trong đó nổi tiếng nhất có lẽ là ông Trương Bửu Khánh, thông dịch viên riêng của Tổng thống Ngô Đình Diệm, sống ở tầng 6 của tòa nhà từ năm 1961 đến 1963. Sĩ quan quân đội Mỹ cũng từng sống ở đây trong chiến tranh, với các căn ở khối mặt tiền được dành riêng cho họ.
Tuổi Trẻ ghi thêm một dấu vết văn hóa: tòa nhà xuất hiện trong cuốn hồi ký bằng tranh Such a Lovely Little War về Sài Gòn 1961–1963 của Marcelino Trương, người có cha Việt, mẹ Pháp, từng sống ở chung cư này khi còn nhỏ. Saigoneer cho biết Marcelino Trương là con trai ông Trương Bửu Khánh, và cuốn sách kể lại đời sống gia đình ông trong những năm ấy; Tuổi Trẻ mô tả người cha như một cố vấn của chính quyền Ngô Đình Diệm.
Ba lô nhà: đọc cấu trúc tòa chung cư
Theo phó ban quản trị chung cư được Tuổi Trẻ phỏng vấn năm 2021, tòa nhà chia làm ba lô. Lô A nhìn ra Nguyễn Huệ, lô B nhìn ra Mạc Thị Bưởi, lô C nhìn ra Đồng Khởi. Mỗi tầng của mỗi lô có 3 căn; cả chung cư có 100 căn hộ, diện tích từ 20 m² đến 114 m².
| Lô | Hướng nhìn | Chức năng trước 1975 theo lời cư dân (Tuổi Trẻ) |
|---|---|---|
| Lô A | Nguyễn Huệ | Khu công ty, văn phòng thời Pháp, Mỹ |
| Lô B | Mạc Thị Bưởi | Nơi ở của quan chức |
| Lô C | Đồng Khởi | Khu bếp |
Lời kể của cư dân không hoàn toàn khớp với Saigoneer, vốn nói khối mặt tiền dành cho sĩ quan Mỹ ở. Một cư dân khác nói với Dân trí rằng tòa nhà thiết kế hình chữ U, các khu tách riêng, nhà nào cũng có hành lang thông thoáng, và có những căn chỉ 9 m² xưa là chỗ ở của người giúp việc, lái xe. Đây đều là trí nhớ của người ở, có giá trị như lịch sử truyền miệng, nhưng cần đọc cùng nhau thay vì coi từng lời là dữ kiện.
Sau 1975: công nhân Ba Son và những căn hộ cơi nới
Theo Saigoneer, sau chiến tranh, một số căn hộ được cấp cho công nhân nhà máy Ba Son. Phần lớn cư dân khi ấy nghèo, và tòa nhà vẫn là chung cư của tầng lớp trung lưu thấp cho đến năm 2015. Tuổi Trẻ ghi rằng sau năm 1975 chung cư được giao lại cho các sở ban ngành, và khi cư dân về ở thì cơi nới, cải tạo thành từng căn hộ riêng. Phó ban quản trị chung cư về đây từ năm 1980, từng làm thủ quỹ một phân xưởng của cảng Ba Son.
Đời sống trong tòa nhà cũ không dễ. Cư dân kể với Tuổi Trẻ rằng trước đây họ chủ yếu đi thang bộ vì thang máy có từ trước 1975 đã quá cũ, và việc xách nước lên xuống hằng ngày là bình thường. Trước năm 2015, nhìn từ dưới đường lên chỉ thấy một tòa nhà màu xám đơn điệu.
Vì sao thành “chung cư cà phê”?
Điểm rẽ là phố đi bộ. Saigoneer viết rằng tòa nhà giữ nguyên dáng vẻ chung cư bình dân cho đến khi Nguyễn Huệ trở thành phố đi bộ đầu tiên của Sài Gòn năm 2015; sau đó gần như mọi căn ở khối mặt tiền được chuyển thành cơ sở kinh doanh. Cư dân kể với Tuổi Trẻ rằng khi bắt đầu cho thuê nhà làm quán, họ thuê một đơn vị làm lại thang máy.
Sự nổi tiếng lan ra quốc tế vào tháng 9/2020, khi fanpage của National Geographic đăng ảnh tòa nhà của nhiếp ảnh gia Samsara Tran, gọi đây là tòa chung cư cũ 9 tầng tập trung quán cà phê, nhà hàng và không gian làm việc chung, theo Dân trí. Đến năm 2021, theo Tuổi Trẻ, chỉ còn gần 30 hộ cư dân gốc với khoảng 80 nhân khẩu; Dân trí năm 2023 ghi con số 26 hộ gốc.
Một mô hình từng bị yêu cầu dừng
Quán xá trong chung cư không phải lúc nào cũng được chấp nhận. Theo Saigoneer (28/4/2017), vào tháng 2/2017 chính quyền thành phố gửi thông báo cho các chủ kinh doanh ở 42 Nguyễn Huệ, cho họ 15 ngày để dời đi, vì theo luật hộ gia đình không được kinh doanh trong căn hộ; đến khi bài đăng, hạn này chưa bị cưỡng chế và các quán vẫn còn. Một bài Saigoneer trước đó (27/2/2017) nói thêm rằng các chung cư cũ vốn không được xây để chứa quán cà phê, và chính quyền khi ấy không vội cưỡng chế các cửa hàng trong chung cư ở Sài Gòn. Các bài của Tuổi Trẻ (2021), Dân trí (2023) và Thanh Niên (2026) cho thấy quán xá vẫn tiếp tục hoạt động sau đó.
Chung cư cũ Sài Gòn: 42 Nguyễn Huệ trong bức tranh lớn
42 Nguyễn Huệ là một trường hợp nổi tiếng của một nhóm lớn hơn. Theo Sở Xây dựng TP.HCM, được Báo Điện tử Chính phủ dẫn tháng 12/2023, thành phố có 474 chung cư cũ với 573 lô được xây trước năm 1975; qua kiểm định có 14 chung cư cấp D (hư hỏng nặng, nguy hiểm), 116 cấp C và 332 cấp B. Nguồn này không nêu riêng xếp loại của 42 Nguyễn Huệ.
Tuổi Trẻ đặt 42 Nguyễn Huệ trong loạt bài “Chuyện đời ở những chung cư xưa cũ”, cùng những tòa nhà cũ khác ở khu trung tâm. Điểm khác của 42 Nguyễn Huệ là vị trí: một chung cư bình dân nằm ngay mặt tiền phố đi bộ, nơi mà theo cư dân, giá đất đã leo thang rất mạnh. Trước Tết Bính Ngọ 2026, tòa nhà được sơn mới trong đợt chỉnh trang khu trung tâm, mặt tiền chuyển sang màu trắng sáng nhưng giữ lối kiến trúc cũ, theo Thanh Niên (2/2026).
Từ tư liệu đến graphic
Mặt tiền 42 Nguyễn Huệ là một bảng hiệu khổng lồ tự phát: mỗi ô cửa một biển tên, một màu đèn, một kiểu chữ, xếp chồng lên nhau theo lưới của một tòa chung cư đầu thập niên 1960. Tuổi Trẻ gọi nó là “khối rubik”. Tinh thần chữ và bảng hiệu đường phố ấy cũng là chất liệu của Saigonese Street Tee: bảng hiệu, quán xá và những lát cắt phố được gom thành một hệ signage Sài Gòn ở mặt lưng, trên nền áo Đen, cotton premium, form oversized. Những câu chuyện Sài Gòn khác được lưu tại Teeworld Archive; lớp công trình thời Pháp cùng khu trung tâm có trong bài về Nhà hát Thành phố.
Câu hỏi thường gặp
Chung cư 42 Nguyễn Huệ xây năm nào?
Các nguồn ghi tòa nhà được xây vào đầu thập niên 1960; Dân trí ghi năm 1960. Chưa có hồ sơ gốc công khai ghi năm khởi công và hoàn thành.
Chung cư 42 Nguyễn Huệ có gì?
Đây là tòa chung cư 9 tầng, nhiều căn mặt tiền được cho thuê làm quán cà phê, cửa hàng và không gian làm việc, xen với các hộ dân còn ở. Tòa nhà chia làm ba lô A, B, C nhìn ra ba con đường.
Vì sao gọi là chung cư cà phê?
Sau khi Nguyễn Huệ thành phố đi bộ năm 2015, cư dân lần lượt cho thuê căn hộ làm quán, đến mức gần như toàn bộ khối mặt tiền là cơ sở kinh doanh.
Trước 1975 ai sống ở chung cư 42 Nguyễn Huệ?
Theo Saigoneer, đó là quan chức cấp cao, trong đó có ông Trương Bửu Khánh, thông dịch viên của Tổng thống Ngô Đình Diệm, cùng sĩ quan quân đội Mỹ.
Nguồn tham khảo
- [Video] Trading Places: The Story of 42 Nguyen Hue - Saigoneer (28/4/2017)
- Saigon to Evict Shops and Cafes From 42 Nguyen Hue - Saigoneer (27/2/2017)
- Chuyện đời ở những chung cư xưa cũ - Kỳ 3: Nửa thế kỷ ở 'chung cư kim cương' - Tuổi Trẻ (12/2021)
- Chung cư cũ khiến người Mỹ trầm trồ, là biểu trưng đặc biệt của TPHCM? - Dân trí (15/2/2023)
- Chung cư Nguyễn Huệ thay áo mới: 'Bình thường đã đẹp, nay còn đẹp hơn' - Thanh Niên (13/2/2026)
- TPHCM giải quyết các vướng mắc trong xây dựng lại chung cư cũ - Báo Điện tử Chính phủ (20/12/2023)
Biên tập: Teeworld Editorial. Minh họa: Teeworld Studio.
