Tín ngưỡng dân gian

Ngư dân miền Trung và Nam Bộ gọi cá voi là cá Ông, lập lăng giữ xương và rước Ông mỗi mùa biển. Bài này tách truyền thuyết khỏi sắc phong, kể tục an táng khi cá Ông lụy và ghi đúng danh hiệu của các lễ Nghinh Ông.

Người Việt kiêng gọi thẳng tên hổ, gọi là ông, là Sơn quân. Bài này đi qua tục kiêng tên, miếu thờ hổ ở đình làng, Ngũ hổ ở hạ ban đền thờ Mẫu và các giai thoại, giả thuyết quanh tên ông Ba Mươi.

Mồng 5 tháng 5 âm lịch, người Trung Hoa tưởng niệm Khuất Nguyên cùng một số nhân vật khác tùy vùng, còn người Việt ăn rượu nếp, hoa quả để “giết sâu bọ”. Bài này so hai cách giải thích có nguồn, đọc lại ghi chép của Phan Kế Bính và món ăn Đoan Ngọ theo vùng.

Luật Việt Nam xếp thờ cúng tổ tiên vào hoạt động tín ngưỡng, nhưng học giới vẫn tranh luận về chiều kích tôn giáo của nó. Bài này đặt định nghĩa pháp lý cạnh các góc nhìn nghiên cứu và ghi chép của Phan Kế Bính về bàn thờ, gia phả, ngày giỗ.

Trong văn hóa người Hoa, thần đất cũng là thần tài. Người Việt tách vị thần ấy làm hai: Ông Địa bụng phệ và Thần Tài mũ mão. Bài này đi qua nghiên cứu về nguồn gốc, các giả thuyết còn khác nhau và các cách giải thích vì sao mùng 10 tháng Giêng là vía Thần Tài.

Ba hòn đầu rau, hai ông một bà và con cá chép làm “ngựa” về trời. Bài này tách lớp truyền thuyết, tín ngưỡng và phong tục của ông Công ông Táo, so các dị bản sự tích và cách hiểu ở Việt Nam với Trung Hoa.

Mỗi làng Việt một vị thần: có làng thờ thần núi, có làng thờ anh hùng chống giặc, có làng thờ tổ nghề. Bài giải thích Thành hoàng làng là ai, sắc phong và thần tích, vì sao Thành hoàng ngự ở đình, và chuyện thành hoàng hay thần hoàng.

Một pho tượng đá trên núi Sam, chín cô gái khiêng tượng xuống núi và ba giả thuyết về gốc pho tượng. Bài tách truyền thuyết khỏi nghiên cứu, kể lịch sử miếu Bà và lễ hội vía Bà Chúa Xứ núi Sam được UNESCO ghi danh năm 2024.

Hầu đồng, hay lên đồng, là nghi lễ trung tâm của thờ Mẫu Tam phủ. Bài giải thích một buổi hầu diễn ra thế nào, giá đồng là gì, chầu văn dẫn dắt ra sao, trang phục khăn chầu áo ngự và các quan điểm có nguồn về câu hỏi mê tín.

Thờ Mẫu Tam phủ là tín ngưỡng thờ người Mẹ hóa thân ở các miền trời, sông nước, rừng núi. Bài giải thích cách các nguồn gọi tên nó, bốn phủ, điện thần từ Thánh Mẫu đến Cô, Cậu, nguồn gốc theo GS Ngô Đức Thịnh và di sản UNESCO 2016.

Bốn vị thánh bất tử của tín ngưỡng dân gian Việt: Tản Viên, Thánh Gióng, Chử Đồng Tử và Mẫu Liễu Hạnh. Mỗi vị gắn với khát vọng gì, thờ ở đâu, và vì sao Từ Đạo Hạnh từng có tên trong danh sách.