Sài Gòn

Prei Nokor, Sài Côn, Bến Nghé, Gia Định: một thành phố với nhiều tên gọi. Bài tách năm giả thuyết về chữ “Sài Gòn” theo người đề xuất và phản biện, rồi lần theo các mốc đổi tên từ 1698 đến phường Sài Gòn năm 2025.

Trước khi thành chung cư cà phê, tòa nhà 9 tầng ở 42 Nguyễn Huệ là nơi ở của quan chức, sĩ quan, rồi công nhân Ba Son. Các lớp cư dân qua hơn 60 năm và điều gì đã biến nó thành khối rubik giữa phố đi bộ.

Tòa nhà chữ U ở 59–61 Lý Tự Trọng thường được ghi là xây năm 1864, nhưng các nghiên cứu cho rằng khối hiện hữu dựng khoảng 1875–1882. Tên gọi, chức năng qua các thời kỳ và năm 2018 suýt bị phá.

Xây 1877–1880, thêm hai ngọn tháp nhọn năm 1895, trùng tu từ 2017 và chưa có ngày hoàn thành. Bài gom các mốc có nguồn, kể cả những chỗ nguồn còn ghi khác nhau: nơi làm gạch, năm tước hiệu Vương cung thánh đường.

Tòa dinh hiện nay không phải dinh thự thời Pháp mà là công trình Ngô Viết Thụ dựng lại năm 1962–1966. Đọc mặt bằng chữ Cát, rèm đốt trúc và những chỗ các nguồn còn ghi khác nhau.

Từ nhà hát lớn mở màn năm 1900 đến trụ sở Quốc hội, Hạ nghị viện rồi trở lại sân khấu: lịch sử Nhà hát Thành phố qua các mốc đã đối chiếu, cách đọc mặt tiền và những chỗ các nguồn còn ghi khác nhau.

Từ Cù Lao Phố bị tàn phá thời Tây Sơn đến khu chợ người Hoa lập năm 1778, Chợ Lớn lớn lên quanh các hội quán đồng hương và ngôi chợ Bình Tây của Quách Đàm. Bài đối chiếu các mốc năm còn vênh nhau giữa các nguồn.

Thảo Cầm Viên ra đời trước hết như một vườn bách thảo: nghị định ngày 23/3/1864, Germain dựng vườn, Louis Pierre định hình bộ sưu tập thực vật, và hai công trình năm 1926 vẫn đứng trong khuôn viên hôm nay.

Tòa bưu điện vàng xây năm 1886–1891 đọc kỹ là một công trình tôn vinh thời đại điện tín: tên nhà khoa học trên mặt tiền, thần Hermes quanh đồng hồ, hai tấm bản đồ trong sảnh, và tên kiến trúc sư vẫn được ghi khác nhau.

Từ chiếc baguette châu Âu đến ổ bánh mì ngắn vỏ mỏng ruột xốp: lịch sử bánh mì Sài Gòn, giải phẫu từng lớp nhân của ổ bánh mì thịt và câu chuyện từ banh mi vào từ điển Oxford năm 2011.

Túi vải dài, siêu nước sôi và bếp than: cà phê vợt là nhịp uống bình dân của Sài Gòn. Bài đi qua cách pha, dấu ấn Chợ Lớn, câu chuyện lon sữa đặc trong ly cà phê sữa đá và cách nhận ra một ly vợt đúng kiểu.

Từ ngôi chợ cạnh bến sông vào thành Gia Định đến tòa nhà tháp đồng hồ khai thị năm 1914: các mốc lịch sử chợ Bến Thành đã đối chiếu nhiều nguồn, cách đọc kiến trúc bốn cửa và vì sao chợ thành biểu tượng Sài Gòn.