Biểu tượng & hoa văn

Nhựa cây sơn Phú Thọ, hai mươi lớp sơn và những lần mài. Đọc lại tranh sơn mài Việt Nam qua các mốc ở Trường Mỹ thuật Đông Dương, sáu tác phẩm sơn mài có tên trong danh sách bảo vật quốc gia (đối chiếu đến đợt 14) và khác biệt giữa sơn ta với sơn công nghiệp.

Một chiếc bình ở Istanbul ghi niên hiệu tương ứng năm 1450, một con tàu đắm với hơn 240 nghìn hiện vật và những lò gốm vùi dưới ruộng Nam Sách. Đọc lại gốm Chu Đậu theo tư liệu bảo tàng, kèm những điểm còn tranh luận và so sánh với Bát Tràng.

Hàng Trống in nét rồi vờn màu bằng bút lông, Kim Hoàng đặt hình đen lên nền giấy đỏ, còn Đông Hồ in từng màu bằng ván. Bảng so sánh ba dòng tranh, cách đọc Ngũ hổ và hiện trạng giữ nghề, phục dựng.

Giấy dó quét điệp, màu lấy từ cây cỏ, mỗi màu một ván và nét đen in sau cùng. Đọc lại tranh Đông Hồ qua kỹ thuật, ý nghĩa Đám cưới chuột, Lợn đàn, Gà mẹ đàn con và lần UNESCO ghi danh cuối năm 2025.

Trống đồng, chim Lạc, rồng, nghê, hoa sen, cây tre, áo dài, nón lá: bản đồ nhanh các biểu tượng văn hóa Việt, mỗi mục một đoạn có nguồn, nói rõ danh xưng nào đã được công nhận và danh xưng nào chưa.

Phượng thời Lý thường đứng trên đài sen, đuôi kết chùm; có con chân hạc như ở chùa Bà Tấm, có con chân hơi ngắn như trên bia Diên Phúc. Bài đi qua lá đề, đầu phượng ở Hoàng thành Thăng Long và tranh luận về nguồn gốc phượng.

Nghê là linh vật không sừng, móng vuốt, dáng gần với chó, ngồi chầu ở đình, chùa, đền, lăng. Bài viết điểm các giả thuyết nguồn gốc, cách phân biệt nghê với lân, kỳ lân, sư tử đá và nơi còn gặp nghê.

Tứ linh gồm rồng, lân, rùa và phượng, bốn linh vật phủ kín mái đình, bệ bia và đồ thờ Việt. Bài viết giải thích ý nghĩa từng con, cách nhận diện trên di tích và vì sao lân với nghê hay bị nhầm.

Từ cửa Long Môn trên sông Hoàng Hà đến thác Vũ Môn ở Hà Tĩnh, tranh Hàng Trống và con cá chép tiễn ông Táo: cách người Việt tiếp nhận và kể lại điển tích cá chép hóa rồng.

Mỗi triều đại để lại một kiểu rồng riêng: rồng Lý thân trơn 3 móng, rồng Trần có sừng và vảy, rồng Lê 5 móng uy nghi, rồng Nguyễn gắn với quy chế trang phục. Bài viết đọc từng thời qua hiện vật có niên đại.

Mặt trống đồng Đông Sơn là một hệ thống vành đồng tâm: mặt trời ở tâm, các vành hình học làm nhịp, rồi cảnh người, nhà, hươu, chim và thuyền. Bài viết hướng dẫn đọc từng lớp qua trống Ngọc Lũ, Hoàng Hạ, Cổ Loa.

Chim Lạc không phải tên một loài chim ngoài đời mà là cách học giới gọi hình chim nước trên trống đồng Đông Sơn. Bài viết điểm các giả thuyết, chỉ vị trí chim trên từng trống và tách dữ kiện khỏi diễn giải.