Chợ Lớn: lịch sử khu người Hoa và các hội quán cổ

Chợ Lớn là vùng buôn bán của người Hoa ở phía tây Sài Gòn, hình thành rõ nét từ cuối thế kỷ 18. Theo Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài, chợ xưa ở đây do bà con người Hoa tập trung về lập ra từ năm 1778; nhiều người đến từ Cù Lao Phố trên sông Đồng Nai, nơi bị tàn phá trong chiến tranh Tây Sơn. Người Hoa gọi vùng này là Đề Ngạn, nghĩa là bờ đê, bờ sông.

Ba lớp dễ thấy nhất của lịch sử Chợ Lớn là: cuộc di cư của người Hoa vào Nam Bộ, các hội quán do từng nhóm đồng hương dựng lên, và chợ Bình Tây của thương nhân Quách Đàm. Bài này kể lại ba lớp đó từ báo chí và nghiên cứu, không có hướng dẫn mua sắm hay giờ giấc, và nói rõ những chỗ các nguồn còn ghi khác nhau.

Minh họa chợ lớn - Teeworld Studio — Minh họa: Teeworld Studio. Khi chia sẻ lại, vui lòng ghi nguồn TEEWORLD.VN.

Trước Chợ Lớn: Minh Hương và Cù Lao Phố

Người Hoa có mặt ở Nam Bộ từ thế kỷ 17. Theo Dân Trí, nhóm di dân đầu tiên theo phong trào "phản Thanh phục Minh", do các tướng Trần Thượng Xuyên, Dương Ngạn Địch dẫn đầu, được chúa Nguyễn cho định cư. Năm 1698, chúa Nguyễn lập phủ Gia Định, và người Hoa được tổ chức thành các xã Minh Hương.

Một trung tâm buôn bán lớn của người Hoa thời đó là Cù Lao Phố ở Biên Hòa. Nhà nghiên cứu Nguyễn Đức Hiệp, trên Nghiên cứu quốc tế, ghi lại miếu Quan Đế dựng ở Cù Lao Phố năm 1684 và việc quân Tây Sơn đốt phá phố cù lao, giết nhiều người Minh Hương. Những người sống sót chạy xuống vùng Bến Nghé và Chợ Lớn, lập phố xá và chợ mới.

Chợ Lớn hình thành: năm 1778 và cuộc dời chân sau chiến tranh

Mốc 1778 được nhiều nguồn dùng làm năm khởi đầu của Chợ Lớn. Dân Trí đặt cuộc dời chân này vào bối cảnh giao tranh Tây Sơn và chúa Nguyễn trong khoảng 1776–1788, khiến Cù Lao Phố và Sài Gòn bị tàn phá; cộng đồng người Hoa sau đó dồn về Chợ Lớn và biến nơi này thành trung tâm thương mại người Hoa lớn nhất phía Nam. VTC News ghi hai năm Tây Sơn đánh phá là 1776 và 1782.

Cũng theo Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài, người Hoa ở Chợ Lớn phần lớn gốc Quảng Đông và Triều Châu, một phần từ Phúc Kiến và các vùng khác. Sự đa dạng quê gốc ấy giúp hiểu vì sao Chợ Lớn có nhiều hội quán: mỗi nhóm đồng hương thường dựng một nơi thờ tự và hội họp riêng.

Vì sao gọi là Chợ Lớn, và Đề Ngạn nghĩa là gì?

Theo Báo Nông nghiệp và Môi trường, vùng này từng có hai ngôi chợ rất lớn, chợ sau lớn hơn chợ trước, nên có tên Chợ Lớn. VTC News thì nhấn vào cách gọi mộc mạc của người Việt bản địa: gọi thẳng theo đặc điểm dễ thấy nhất là một khu chợ lớn. VTC cũng cho biết chợ Lớn cũ nằm ở khu vực Bưu điện Quận 5 ngày nay.

Người Hoa thì gọi nơi này là Đề Ngạn, chữ Hán 堤岸, nghĩa là bờ đê, bờ sông, gợi vùng đất cao ráo dọc kênh rạch nơi họ định cư.

Thời Pháp: từ thành phố Chợ Lớn đến Sài Gòn – Chợ Lớn

Dưới thời Pháp, Chợ Lớn từng là một đô thị riêng, nhưng năm thành lập được ghi khác nhau. Dân Trí ghi thành phố Chợ Lớn chính thức ra đời ngày 6/6/1865. Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài lại ghi ngày 20/10/1879, Thống đốc Nam Kỳ Le Myre de Vilers ra nghị định thành lập thành phố Chợ Lớn; VTC News cũng dùng mốc 1879.

Chuyện hợp nhất với Sài Gòn cũng có hai cách kể. Dân Trí ghi ngày 27/4/1931 hai nơi được hợp nhất thành khu Sài Gòn – Chợ Lớn, năm 1951 thành Đô thành Sài Gòn – Chợ Lớn, và từ 1956 Chợ Lớn không còn là đơn vị hành chính riêng. Nguồn của Ủy ban Nhà nước kể thêm một lần sáp nhập ngắn từ ngày 13/12/1880, tách ra năm 1888, và hai nơi chỉ hợp nhất hẳn năm 1956.

Hội quán: nơi thờ tự, hội họp và giữ nếp đồng hương

Hội quán không chỉ là chùa. Theo Dân tộc và Phát triển, đây là nơi hội họp làm ăn, quản lý di dân, giúp đỡ đồng hương, đồng thời là nơi thờ tự; trước kia khu trung tâm Sài Gòn – Chợ Lớn có tới hơn 30 hội quán. Người dân quen gọi nhiều hội quán theo vị thần được thờ, như chùa Bà, chùa Ông.

Hội quán	Tên thường gọi	Nhóm người Hoa lập	Thờ chính
Tuệ Thành	Chùa Bà Thiên Hậu, chùa Bà Chợ Lớn	Người gốc Tuệ Thành (Quảng Châu)	Thiên Hậu Thánh Mẫu
Nghĩa An	Chùa Ông, miếu Quan Đế	Người Triều Châu	Quan Thánh Đế Quân
Ôn Lăng	Chùa Quan Âm	Người phủ Tuyền Châu (Phúc Kiến)	Thiên Hậu Thánh Mẫu
Nhị Phủ	Miếu Nhị Phủ, chùa Ông Bổn	Người Hoa hai phủ thuộc Phúc Kiến	Ông Bổn (Phúc Đức Chính Thần)
Phước An	—	Người Minh Hương gốc bảy phủ Quảng Đông, Phúc Kiến, Chiết Giang	Quan Thánh Đế Quân và nhiều vị khác

Bảng trên tổng hợp theo Thanh Niên. Về niên đại, báo này ghi Ôn Lăng dựng nửa cuối thế kỷ 18, Nhị Phủ khoảng cuối thế kỷ 17, còn Phước An dựng từ năm 1865 và trùng tu năm 1902. Nhị Phủ và Tuệ Thành được xếp hạng di tích cấp quốc gia lần lượt năm 1998 và 1993.

Tuệ Thành hội quán – chùa Bà Thiên Hậu

Tuệ Thành hội quán do nhóm người Hoa gốc Tuệ Thành, tức Quảng Châu, dựng để thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu. Năm xây dựng chưa thống nhất: Thanh Niên ghi khoảng thế kỷ 18, Dân tộc và Phát triển ghi khoảng năm 1760. Năm 1993, hội quán được công nhận di tích cấp quốc gia.

Theo Dân Trí, chùa xây theo hình chữ "ấn", là tổ hợp các ngôi nhà liên kết thành tiền điện, trung điện và hậu điện. Trên nóc chùa là quần thể tiểu tượng gốm xuất hiện từ năm 1908, trên đỉnh là hình "lưỡng long tranh châu". Dân Trí cũng gọi những chiếc nhang vòng treo trên cao là điểm nhấn của chùa.

Chợ Bình Tây và Quách Đàm: một ngôi chợ, hai mốc năm

Chợ Bình Tây, còn gọi là Chợ Lớn mới, là công trình gắn với thương nhân người Hoa Quách Đàm. Theo Vietnam+, chợ xây năm 1928, khánh thành năm 1930, mang kiến trúc Á Đông kết hợp kỹ thuật xây dựng phương Tây, có tháp ở cổng chợ với đồng hồ lớn bốn phía, 12 cửa và mái lợp ngói âm dương. Thanh Niên ghi chợ xây bằng bê tông cốt thép, và Quách Đàm tặng lại cho nhà nước.

Chi tiết đáng chú ý là Quách Đàm có lẽ không kịp thấy ngôi chợ hoàn thành. Báo Pháp luật Việt Nam ghi ông sống từ 1863 đến 1927, tức mất trước năm khởi công 1928 mà nhiều báo dùng. Nhà nghiên cứu Tim Doling, trên Saigoneer, đưa ra mốc khác hẳn: khởi công tháng 2/1926, khánh thành ngày 28/9/1928, và tượng đồng Quách Đàm giữa sân chợ khánh thành ngày 14/3/1930. Nếu theo cách kể này, năm 1930 có thể là năm của bức tượng chứ không phải của ngôi chợ; bài này nêu cả hai để người đọc tự đối chiếu.

Diện tích cũng được ghi khác nhau: Dân Trí ghi khu đất khoảng 28.000 m², Vietnam+ và Tuổi Trẻ ghi 25.000 m². Tháng 11/2015, chợ được UBND TP.HCM công nhận di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố; các đợt tu bổ diễn ra năm 1992, 2006 và lần gần nhất hoàn thành năm 2018.

Từ tư liệu đến graphic

Chợ Lớn cho người làm hình một thứ đặc biệt: một địa danh có hai tên, Chợ Lớn và Đề Ngạn, cùng rất nhiều tên gọi dân gian như chùa Bà, chùa Ông, Chợ Lớn mới. Mỗi cách gọi là một lớp chữ riêng của phố. Nếu muốn đặt Chợ Lớn cạnh một ngôi chợ biểu tượng khác của thành phố, lịch sử chợ Bến Thành là một điểm so sánh tốt.

Saigonese Type System Tee của Teeworld đi theo đúng mạch chữ ấy: những cách gọi, bảng hiệu và kiểu chữ Sài Gòn được xếp chồng thành một hệ typography ở mặt lưng, trên nền Đen, cotton premium, form oversized. Những câu chuyện khác về thành phố nằm trong Teeworld Archive.

Câu hỏi thường gặp

Chợ Lớn hình thành từ khi nào?

Nhiều nguồn lấy mốc năm 1778, khi người Hoa, trong đó có người từ Cù Lao Phố bị tàn phá thời Tây Sơn, tập trung về lập chợ và phố buôn bán.

Vì sao gọi là Chợ Lớn?

Theo báo chí, vùng này từng có hai ngôi chợ rất lớn, chợ sau lớn hơn chợ trước; người Việt gọi thẳng theo đặc điểm ấy. Người Hoa gọi là Đề Ngạn, nghĩa là bờ đê, bờ sông.

Chợ Bình Tây do ai xây, năm nào?

Chợ gắn với thương nhân Quách Đàm. Nhiều báo ghi chợ xây năm 1928, khánh thành năm 1930; nhà nghiên cứu Tim Doling ghi khởi công năm 1926, khánh thành năm 1928.

Chùa Bà Thiên Hậu ở Chợ Lớn là hội quán nào?

Đó là Tuệ Thành hội quán của người Hoa gốc Quảng Châu, thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu, được công nhận di tích cấp quốc gia năm 1993.

Chợ Lớn có bao nhiêu hội quán?

Theo Dân tộc và Phát triển, trước kia khu trung tâm Sài Gòn – Chợ Lớn có hơn 30 hội quán; nhiều hội quán như Tuệ Thành, Nghĩa An, Ôn Lăng, Nhị Phủ vẫn còn đến nay.