Bưu điện Sài Gòn, tên thường dùng hiện nay là Bưu điện Trung tâm TP.HCM, là tòa nhà do người Pháp xây trong khoảng 1886–1891. Theo VnExpress và Tổng công ty Bưu điện Việt Nam, công trình được thiết kế theo đồ án của kiến trúc sư Villedieu cùng phụ tá Foulhoux; một số nguồn khác, trong đó có nhà nghiên cứu Tim Doling dẫn một tạp chí kiến trúc Pháp năm 1891, chỉ ghi tên Foulhoux. Tòa nhà còn có tên gọi Sở Dây thép Sài Gòn, và con số 1886–1891 vẫn được ghi ngay dưới chiếc đồng hồ giữa mặt tiền.
Nếu chỉ nhìn qua, đây là một tòa nhà vàng có mái vòm sắt đẹp để chụp ảnh. Nhưng đọc kỹ thì bưu điện là một bản tuyên ngôn nhỏ về thời đại điện tín: mặt tiền khắc tên các nhà khoa học về điện, sảnh chính treo bản đồ đường dây điện tín, và tên người thiết kế đến nay vẫn được các nguồn ghi khác nhau.
Trước tòa nhà: bưu chính Sài Gòn từ năm 1860
Bưu chính ở Sài Gòn có trước tòa nhà hiện nay khoảng một phần tư thế kỷ. Theo nhà nghiên cứu Lê Nguyễn viết trên Thanh Niên, ngày 11/4/1860, đại tá hải quân Dariès cho lập văn phòng bưu chính đầu tiên của Pháp tại Nam Kỳ. Đến Nghị định số 15 ngày 13/1/1863 của Phó đô đốc Bonard, Thống đốc Nam Kỳ, việc gửi và nhận thư từ mới có những quy định cơ bản đầu tiên. Những văn phòng đầu tiên ấy không phải tòa nhà ta thấy hôm nay.
1886–1891: ai thiết kế Bưu điện Sài Gòn?
Về năm xây dựng, các nguồn thống nhất: tòa nhà được xây trong khoảng 1886–1891. Tuổi Trẻ và Thanh Niên cùng ghi công trình hoàn thành năm 1891. Chỗ vênh nằm ở tên kiến trúc sư, và có bốn cách ghi đang lưu hành.
| Cách ghi | Nguồn đã đối chiếu |
|---|---|
| Kiến trúc sư Villedieu cùng phụ tá Foulhoux | VnExpress (2019, 2023), Tổng công ty Bưu điện Việt Nam (2021), Thanh Niên (2024), Báo Pháp Luật TP.HCM (2023) |
| Auguste Vildieu và phụ tá Foulhoux | Znews (2025) |
| Alfred Foulhoux là người thiết kế | Tim Doling (Historic Vietnam), Báo Chính phủ dẫn Architectural Digest (2023), Saigoneer (2024), Wikipedia tiếng Anh |
| Gustave Eiffel cùng trợ lý Foulhoux | Báo Pháp Luật TP.HCM (2023), cùng bài với cách ghi Villedieu ở trên |
Riêng Báo Pháp Luật TP.HCM tự mâu thuẫn: cùng một bài, một câu ghi đồ án của kiến trúc sư Villedieu cùng phụ tá Foulhoux, câu khác lại ghi thiết kế của Gustave Eiffel cùng Foulhoux, trợ lý của ông. Tư liệu gần thời điểm xây dựng nhất trong các nguồn trên do nhà nghiên cứu Tim Doling dẫn lại: trên Historic Vietnam, ông ghi Marie-Alfred Foulhoux là kiến trúc sư và dẫn tạp chí L'Architecte constructeur ngày 15/9/1891, vốn ca ngợi tài năng của "the distinguished Chief Architect of the Colony, M. Foulhoux". Wikipedia tiếng Anh, dẫn Tim Doling và tạp chí năm 1891 ấy, cho rằng việc gán công trình cho Eiffel hay cho cặp Foulhoux và Auguste Henri Vildieu, kiến trúc sư ở Hà Nội, đều là nhầm lẫn; dù vậy, hộp thông tin của chính trang này vẫn ghi tên Vildieu bên cạnh Foulhoux.
Về tên Eiffel, Saigoneer, Tim Doling và Wikipedia tiếng Anh đều nói việc gán tòa nhà cho Gustave Eiffel là nhầm lẫn. Điểm chung đáng tin nhất giữa các nguồn là tên Foulhoux: ông xuất hiện ở gần như mọi cách ghi, dù ở vai trò phụ tá hay tác giả chính.
Bố cục và mặt tiền: đọc từ xa
Tòa nhà có bố cục đối xứng: hai khối bên cao hai tầng, khối giữa ba tầng, mái dốc lợp ngói, theo mô tả của Tổng công ty Bưu điện Việt Nam. Nguồn này gọi phong cách của công trình là kiến trúc cổ điển châu Âu kết hợp với nét trang trí châu Á. Thanh Niên thì dùng chữ Beaux Arts phương Tây pha trang trí phương Đông, còn Báo Chính phủ dẫn Architectural Digest nói tòa nhà mang nhiều yếu tố Phục Hưng, Gothic và các phong cách Pháp khác.
Màu vàng là thứ người ta nhớ đầu tiên. Theo VnExpress, tổng thể công trình được sơn lại năm 2015 bằng tông vàng, là màu gốc của tòa nhà và cũng là màu của ngành bưu chính. Hai hàng cửa sổ ở hai khối bên có hình vòm cung, còn phần mặt tiền có hệ thống 20 cột, trụ.
Ở giữa mặt tiền là chiếc đồng hồ tròn, bên dưới ghi khoảng thời gian xây dựng 1886–1891. Quanh đồng hồ là các phù điêu đắp nổi màu trắng; ở giữa là thần đưa tin Hermes trong thần thoại Hy Lạp, theo mô tả của VnExpress. Một vị thần đưa tin trên mặt tiền của một sở bưu chính, điện tín là lựa chọn biểu tượng khá thẳng thắn.
Những cái tên khắc trên mặt tiền
Chi tiết ít người dừng lại nhìn là các phiến đá trên tường ngoài. Theo VnExpress, trên mỗi phiến đá ghi tên một nhà khoa học đã có đóng góp lớn trong lĩnh vực điện và điện tín. Báo Pháp Luật TP.HCM nêu ba cái tên trong số đó: Benjamin Franklin, Alessandro Volta và Michael Faraday.
Các nguồn báo mô tả khác nhau về những người được khắc tên. Pháp Luật TP.HCM gọi chung họ là "các nhà phát minh người Pháp", còn Saigoneer cho rằng người Pháp thời ấy chỉ vinh danh các nhà bác học người Pháp, trừ một người là Benjamin Franklin. Điều chắc chắn hơn cả là ý chung: mặt tiền là một dãy tên các nhà khoa học của thời đại điện và điện tín. Nó cho thấy tòa nhà được nghĩ như một công trình tôn vinh kỹ thuật truyền tin, không chỉ là nơi bán tem.
Bên trong sảnh: vòm thép và hai tấm bản đồ
Bước vào trong, cấu trúc lộ ra rõ hơn. Theo VnExpress, trần tiền sảnh hình vòm cung lớn được nâng đỡ bởi 4 cột trụ sắt ở bốn góc, mỗi cột đỡ 4 kèo sắt tỏa ra bốn phía; riêng vòm cung dài do hai hàng trụ sắt hai bên chịu lực. Thanh Niên mô tả hệ vòm này lấy cảm hứng từ kiến trúc nhà thờ châu Âu.
Hai tấm bản đồ lịch sử là thứ đáng xem kỹ nhất. Theo các nguồn tiếng Việt, đó là Saigon et ses environs (Sài Gòn và vùng phụ cận) năm 1892 và Lignes télégraphiques du Sud Vietnam et du Cambodge (đường dây điện tín miền Nam Việt Nam và Campuchia) năm 1936. Wikipedia tiếng Anh lại ghi tấm bản đồ điện tín là năm 1892, nên niên đại của tấm thứ hai còn khác nhau giữa các nguồn.
Cuối sảnh là bức chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh, theo Báo Pháp Luật TP.HCM. Hai bên sảnh chính có các bốt điện thoại công cộng, và sảnh còn những băng ghế dài bằng gỗ đánh bóng véc-ni.
Những chi tiết ít ai để ý: danh sách nhận diện nhanh
- Bảng năm 1886–1891 ngay dưới đồng hồ mặt tiền: mốc xây dựng được ghi ngay trên công trình.
- Thần Hermes ở giữa cụm phù điêu quanh đồng hồ: biểu tượng của việc đưa tin.
- Dãy tên nhà khoa học trên tường ngoài: đọc như một danh sách vinh danh ngành điện và điện tín.
- Bốn cột sắt ở bốn góc tiền sảnh, mỗi cột tỏa ra 4 kèo sắt.
- Hai tấm bản đồ: Sài Gòn năm 1892 và mạng đường dây điện tín Nam Kỳ, Campuchia.
- Màu vàng: được sơn lại năm 2015 theo màu gốc.
Di tích, kiểm kê và lần thay mái gần đây
Dù nổi tiếng, tòa nhà chưa được xếp hạng di tích tính đến các bài báo cuối năm 2025. Theo Znews (10/2025), công trình đã được đưa vào danh mục kiểm kê di tích theo Luật Di sản văn hóa và đang được tạm thời quản lý, bảo vệ như một di tích cấp tỉnh. Lý do chưa xếp hạng, theo Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM, là còn thiếu văn bản đồng thuận của đơn vị chủ quản.
Ngày 6/11/2025, theo Tuổi Trẻ, Bưu điện TP.HCM chính thức gửi văn bản đề nghị Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM lập hồ sơ xếp hạng di tích cấp thành phố, loại hình kiến trúc nghệ thuật. Trước đó, Thanh Niên đưa tin đơn vị này có kế hoạch thay mái ngói do xuống cấp, thấm dột, dự kiến cuối quý 4/2025, chậm nhất quý 1/2026. Bài này chưa tìm được nguồn xác nhận kết quả xếp hạng hay việc thay mái đã hoàn tất.
Về danh tiếng quốc tế, năm 2023, tạp chí Architectural Digest của Mỹ xếp tòa nhà thứ hai trong danh sách 11 bưu điện đẹp nhất thế giới, theo Báo Chính phủ.
Từ tư liệu đến graphic
Bưu điện Sài Gòn là một bài học về chữ trên kiến trúc: năm xây dựng dưới đồng hồ, tên các nhà khoa học trên tường, tên bản đồ bằng tiếng Pháp trong sảnh. Kiến trúc thời ấy nói chuyện bằng chữ khắc, còn phố Sài Gòn hôm nay nói bằng bảng hiệu. Cùng lớp công trình thời Pháp, câu chuyện chợ Bến Thành đã có bài riêng về lịch sử chợ Bến Thành.
Saigonese Street Tee của Teeworld đi theo tinh thần chữ và bảng hiệu đó theo cách của đường phố: bảng hiệu, quán xá và những lát cắt phố được gom thành một hệ signage Sài Gòn ở mặt lưng, trên nền áo Đen, cotton premium, form oversized. Những câu chuyện Sài Gòn khác được lưu tại Teeworld Archive.
Câu hỏi thường gặp
Bưu điện Sài Gòn được xây dựng năm nào?
Tòa nhà được người Pháp xây trong khoảng 1886–1891 và hoàn thành năm 1891. Mốc 1886–1891 được ghi dưới đồng hồ ở mặt tiền.
Ai thiết kế Bưu điện Trung tâm Sài Gòn?
Các nguồn ghi khác nhau. Nhiều báo tiếng Việt ghi kiến trúc sư Villedieu cùng phụ tá Foulhoux (Znews ghi Auguste Vildieu); nhà nghiên cứu Tim Doling, dẫn một tạp chí kiến trúc Pháp năm 1891, ghi Foulhoux là kiến trúc sư. Việc gán công trình cho Gustave Eiffel được Saigoneer, Tim Doling và Wikipedia tiếng Anh xem là nhầm lẫn.
Kiến trúc Bưu điện Sài Gòn theo phong cách gì?
Các nguồn mô tả là kiến trúc cổ điển châu Âu, có yếu tố Phục Hưng, Gothic, kết hợp trang trí phương Đông. Bên trong là hệ vòm cung đỡ bằng cột và kèo sắt.
Hai tấm bản đồ trong Bưu điện Sài Gòn là gì?
Đó là bản đồ Sài Gòn và vùng phụ cận năm 1892, và bản đồ đường dây điện tín miền Nam Việt Nam và Campuchia, được nhiều nguồn tiếng Việt ghi năm 1936.
Bưu điện Sài Gòn có phải di tích không?
Tính đến cuối năm 2025, tòa nhà mới được kiểm kê và tạm bảo vệ như di tích cấp tỉnh; hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích cấp thành phố được gửi ngày 6/11/2025.
Nguồn tham khảo
- Bưu điện hơn 130 tuổi ở Sài Gòn - VnExpress
- Kiến trúc vòm cung độc đáo bên trong tòa nhà Bưu điện TP HCM - VnExpress
- Bưu điện Trung tâm TP.HCM - một điểm đến hấp dẫn - Tổng công ty Bưu điện Việt Nam
- Vẻ đẹp cổ điển, đậm chất châu Âu của bưu điện TP.HCM - Thanh Niên
- Sự ra đời của hệ thống bưu chính đầu tiên ở Nam kỳ - Thanh Niên (Lê Nguyễn)
- Bưu điện TP.HCM mong được xếp hạng di tích - Thanh Niên
- Bưu điện TP.HCM chính thức đề nghị xếp hạng di tích tòa nhà hơn 130 năm tuổi - Tuổi Trẻ
- Tại sao Bưu điện Trung tâm TP.HCM chưa được xếp hạng di tích? - Znews
- Bưu điện TP.HCM: 'Á quân' bưu điện đẹp nhất thế giới - Pháp Luật TP.HCM
- Bưu điện TPHCM đứng thứ 2/11 bưu điện đẹp nhất thế giới - Báo Chính phủ
- Bưu điện Thành phố, Benjamin Franklin, và niềm tự hào nước Mỹ xa phương - Saigoneer
- Saigon Central Post Office - Wikipedia
- Foulhoux's Saigon - Historic Vietnam (Tim Doling)
Biên tập: Teeworld Editorial. Minh họa: Teeworld Studio.
