Bánh chưng bánh giầy: sự tích Lang Liêu và ý nghĩa

Sự tích bánh chưng bánh giầy kể rằng sau khi phá tan giặc Ân, vua Hùng muốn truyền ngôi, bèn họp 22 người con trai và hứa trao ngôi cho ai dâng được lễ vật vừa ý để cúng tiên vương. Người con thứ 18 là Lang Liêu, nhà nghèo, mẹ đã mất, được thần mách rằng gạo là thứ nuôi dân, không vật gì hơn được; chàng lấy gạo nếp làm bánh tròn tượng trời và bánh vuông tượng đất, và được vua chọn là nhất.

Đó là lý do bánh chưng vuông, bánh giầy tròn thường được giải thích bằng bốn chữ “trời tròn đất vuông”. Nhưng đây chỉ là một lớp nghĩa. Một số nhà nghiên cứu cho rằng hình bánh chưng vuông cùng lời giải thích ấy đã được gán ngược về thời Hùng Vương khi Lĩnh Nam chích quái được biên tập, còn tục gói bánh chưng vuông ăn Tết chỉ có từ khoảng thế kỷ XV. Bài này kể lại sự tích, rồi đặt các cách hiểu cạnh nhau.

Minh họa bánh chưng bánh giầy - Teeworld Studio — Minh họa: Teeworld Studio. Khi chia sẻ lại, vui lòng ghi nguồn TEEWORLD.VN.

Sự tích Lang Liêu theo Lĩnh Nam chích quái

Truyện bánh chưng, tên chữ là Chưng bính truyện, nằm trong sách Lĩnh Nam chích quái. Theo GS.TS Nguyễn Xuân Kính trên Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, truyện được Vũ Quỳnh (1453–1516) ghi lại trên cơ sở tài liệu của các tác giả đời Lý, Trần, Lê. Hà Nội Mới thì ghi sách được biên soạn vào cuối đời Trần, tập hợp các truyền thuyết, cổ tích dân gian, trong đó có sự tích bánh chưng, bánh giầy. Hai nguồn nói về hai thời điểm khác nhau của cùng một sách: Hà Nội Mới nói về lúc sách được biên soạn cuối thời Trần, còn GS Nguyễn Xuân Kính nói về bản do Vũ Quỳnh ghi lại về sau. Theo Thanh Niên, các nhà sử học coi chuyện Lang Liêu làm bánh là câu chuyện sớm nhất gắn với hai món ăn này.

Trong truyện, sau khi phá tan giặc Ân, vua Hùng muốn truyền ngôi cho con. Vua họp 22 người con trai và nói ai làm được theo ý nguyện của vua, cuối năm đem của ngon vật lạ đến cúng tiên vương cho tròn đạo hiếu, thì sẽ được truyền ngôi. Các hoàng tử khác đua nhau tìm của lạ. Người con thứ 18 là Lang Liêu thì khó hơn cả, vì mẹ nghèo đã mất, xung quanh ít người giúp.

Lang Liêu được thần mách một ý rất giản dị: gạo là thứ nuôi dân, chẳng vật nào hơn được. Theo lời thần, lấy gạo nếp làm bánh, hoặc giã cho dẻo nặn thành hình tròn tượng trưng cho trời, hoặc lấy lá gói thành hình vuông tượng trưng cho đất, ở giữa kèm thức ăn ngon, như cảnh trời đất chứa đựng muôn vật, ngụ ý công lao nuôi nấng của cha mẹ.

Đến ngày dâng lễ, vua nếm bánh, thấy trăm vị đều có, ăn ngon mà không chán, và cho Lang Liêu được nhất, rồi truyền ngôi cho chàng. Truyện kết bằng một phong tục: lễ Tết cuối năm, vua bắt các con làm bánh chưng như Lang Liêu để cúng cha mẹ, và thiên hạ bắt chước theo.

Hạt gạo là nhân vật chính

Đọc kỹ, sự tích này không phải truyện về tài năng hay phép lạ. Các hoàng tử khác mang về của hiếm; Lang Liêu thắng bằng thứ quen thuộc nhất trong đời sống nông nghiệp. Câu mấu chốt không nằm ở chiếc bánh mà ở lời thần: gạo nuôi dân.

Khảo cổ học cho chi tiết này một nền đất thật. Nhà khảo cổ học PGS.TS Trịnh Sinh viết trên Công an Nhân dân rằng cư dân thời Hùng Vương đã cày bằng lưỡi cày đồng, gặt bằng liềm đồng, và ngoài lúa tẻ còn trồng lúa nếp, với bằng chứng là những mảnh chõ gốm dùng để đồ xôi. Theo ông, truyền thuyết và thư tịch về Lang Liêu dâng bánh có thể đối chiếu với những vật chứng như vậy.

Truyện cũng gắn việc làm bánh với đạo hiếu. Ý nguyện của vua là cúng tiên vương cho tròn đạo hiếu, và nhân bánh được giải thích là công lao nuôi nấng của cha mẹ. Vì thế, bánh chưng bánh giầy trong truyện vừa là lễ vật dâng tổ tiên, vừa là một bài học về giá trị của thứ bình thường.

Trời tròn, đất vuông: cách hiểu quen thuộc

Cách hiểu phổ biến nhất lấy thẳng từ truyện: bánh giầy tròn tượng trời, bánh chưng vuông tượng đất. Cách hiểu này cũng xuất hiện trong đời sống lễ hội hôm nay. Tường thuật của VietnamPlus về hội thi làm bánh dịp Giỗ Tổ năm 2022 viết rằng với triết lý giản dị từ tích Lang Liêu, những chiếc bánh vuông như đất, tròn như trời càng được làm cẩn thận thì càng tỏ lòng tôn kính cội nguồn.

Với người đọc hôm nay, đây là cách hiểu dễ nhớ và có giá trị biểu tượng thật. Nhưng cần nhớ nó là một cách hiểu có nguồn gốc văn bản, không phải điều mọi thời kỳ đều nghĩ như vậy.

Những cách hiểu khác về hình dáng bánh

Bài của GS Nguyễn Xuân Kính dẫn quan điểm của GS Trần Quốc Vượng trong bài “Triết lý bánh chưng bánh giầy” đăng báo Người Hà Nội dịp Tết 1985. Theo đó, trước kia bánh chưng được làm theo kiểu bánh tét, với ý nghĩa tượng trưng một cặp đôi: linga là bánh chưng, yoni là bánh giầy. Việc chuyển sang gói bánh chưng vuông để tượng trưng cho đất, theo GS Trần Quốc Vượng, là một ảnh hưởng mới từ Quảng Đông vào thế kỷ XV, và Vũ Quỳnh khi biên tập lại Lĩnh Nam chích quái đã đẩy phong tục ấy lên tận thời Lang Liêu.

GS Nguyễn Xuân Kính bổ sung một dữ kiện văn bản. Sách An Nam chí lược của Lê Tắc, soạn ở thế kỷ XIV, khi viết về phong tục ngày Tết không nhắc đến bánh chưng; bánh giầy thì được ghi nhận, nhưng gắn với việc cúng Phật ngày mồng 8 tháng 4 chứ không phải Tết. Từ đó ông kết luận, đúng như ý GS Trần Quốc Vượng, dân ta gói bánh chưng vuông vào dịp Tết là phong tục có từ thời Lê, thế kỷ XV.

Như vậy có ít nhất hai lớp nghĩa song song. Lớp văn bản trong Lĩnh Nam chích quái đọc hai chiếc bánh như trời và đất. Cách đọc do GS Trần Quốc Vượng đề xuất, cho rằng có trước lớp nghĩa trời – đất, coi chúng là một cặp đôi linga – yoni; theo bài của GS Nguyễn Xuân Kính, ông còn coi chính triết lý “trời tròn đất vuông” là “một nét văn hóa muộn màng hội nhập từ Trung Hoa”. Một nhận định độc lập theo hướng gần như vậy được TS Trần Hữu Sơn, Phó chủ tịch thường trực Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, nêu trên Thanh Niên năm 2018: quan niệm trời tròn, đất vuông là quan niệm muộn, có từ thời Lê, khi có Lĩnh Nam chích quái. Hai cách đọc không loại trừ nhau; chúng cho thấy cùng một món ăn có thể mang nghĩa khác nhau qua các thời kỳ.

Nhận diện nhanh: bánh chưng và bánh giầy trong sự tích

	Bánh chưng	Bánh giầy
Cách làm trong truyện	Gạo nếp, lấy lá gói thành hình vuông, ở giữa có nhân	Gạo nếp giã cho dẻo, nặn thành hình tròn
Nghĩa trong Lĩnh Nam chích quái	Tượng trưng cho đất	Tượng trưng cho trời
Cách đọc theo GS Trần Quốc Vượng	Linga, trước kia làm kiểu bánh tét	Yoni
Ghi chép sớm được nêu	Không có trong phần Tết của An Nam chí lược	Có trong An Nam chí lược, gắn với cúng Phật ngày 8/4
Dịp dùng hôm nay	Tết, Giỗ Tổ Hùng Vương	Tết ở nhiều nơi, Giỗ Tổ Hùng Vương, hội thi mùa lễ; bánh giầy kẹp giò chả là món quà quen ở thành thị

Bánh chưng bánh giầy trong Tết và Giỗ Tổ

Trong truyện, bánh chưng đã gắn với lễ Tết cuối năm, và ngoài đời tục ấy vẫn giữ nguyên chỗ đứng. Bài viết trên Hà Nội Mới nhận xét cỗ Tết dù to hay nhỏ thì nhà nhà đều không thể thiếu cặp bánh chưng vuông hoặc dài để dâng cúng tổ tiên, và dẫn câu đối quen thuộc “Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ / Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh”. Bánh giầy cũng có mặt trong Tết của nhiều cộng đồng: theo Báo Văn Hóa, mâm cỗ cúng tổ tiên ngày Tết của người Mông nhất định phải có bánh giầy, và hai chiếc bánh tròn được giải thích là mặt trăng, mặt trời.

Hai loại bánh còn gắn chặt với Giỗ Tổ Hùng Vương. Báo Nhân Dân ghi lễ Giỗ Tổ được tổ chức ngày 10 tháng 3 âm lịch hằng năm ở đền Hùng, với lễ vật dâng cúng gồm bánh chưng, bánh giầy, bánh mật và tam sinh.

Hồ sơ của UNESCO về tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ, được ghi danh năm 2012, cũng nhắc việc các cộng đồng dâng những món làm từ gạo như bánh vuông và bánh nếp. Mỗi năm, hàng triệu người về đền Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh; lễ lớn nhất kéo dài khoảng một tuần vào đầu tháng 3 âm lịch.

Hội thi gói bánh chưng, giã bánh giầy cũng là một phần của mùa lễ. Năm 2022, các huyện của Phú Thọ cùng thi giã bánh giầy tại trung tâm Khu di tích Đền Hùng để chào đón ngày Giỗ Tổ mùng 10 tháng 3 năm Nhâm Dần, theo VietnamPlus. Sự tích Lang Liêu vì thế không chỉ nằm trong sách, mà được diễn lại mỗi năm bằng tay người.

Từ tư liệu đến graphic

Với thiết kế, sự tích bánh chưng bánh giầy có một lợi thế hiếm: hai hình học cơ bản nhất, hình vuông và hình tròn, đã mang sẵn câu chuyện. Thêm hạt lúa hay chiếc lá gói bánh là người xem đọc được ngay chủ đề cội nguồn và mùa màng. Điều cần giữ là sự mộc của câu chuyện, vì đây là truyện về hạt gạo và lòng hiếu, không phải về sự cầu kỳ.

Trong collection Thần Thoại Việt Nam, Lang Liêu Tee xoay quanh bánh chưng, hạt lúa và ý niệm cội nguồn, là áo 220gsm form oversized. Những truyện khác cùng thời Hùng Vương được lưu trong kho lưu trữ Teeworld.

Câu hỏi thường gặp

Bánh chưng bánh giầy tượng trưng cho gì?

Theo Lĩnh Nam chích quái, bánh giầy tròn tượng trưng cho trời, bánh chưng vuông tượng trưng cho đất, nhân ở giữa ngụ ý công lao nuôi nấng của cha mẹ. GS Trần Quốc Vượng đề xuất cách đọc khác, coi hai loại bánh là một cặp đôi linga – yoni và cho rằng lớp nghĩa trời – đất là lớp muộn.

Lang Liêu là con thứ mấy của vua Hùng?

Theo Lĩnh Nam chích quái, Lang Liêu là người con thứ 18 trong số 22 người con trai của vua Hùng.

Sự tích bánh chưng được chép ở đâu?

Truyện có tên chữ là Chưng bính truyện, nằm trong Lĩnh Nam chích quái, được Vũ Quỳnh ghi lại trên cơ sở tài liệu các đời Lý, Trần, Lê.

Tục gói bánh chưng ngày Tết có từ bao giờ?

Sự tích đặt nó ở thời Hùng Vương. Theo GS Trần Quốc Vượng và GS Nguyễn Xuân Kính, tục gói bánh chưng vuông dịp Tết có từ thời Lê, khoảng thế kỷ XV; đây là quan điểm nghiên cứu, không phải kết luận duy nhất.