Bà Chúa Xứ núi Sam là ai: sự tích, miếu và lễ hội

Bà Chúa Xứ núi Sam là nữ thần được thờ tại miếu dưới chân núi Sam, vùng Châu Đốc, An Giang. Theo Cục Di sản văn hóa, Bà là vị thánh Mẫu trong tín ngưỡng thờ nữ thần, được cộng đồng Việt, Chăm, Khmer và Hoa tôn kính như Mẹ Đất, Mẹ Xứ sở, người che chở và phù trợ cho dân chúng.

Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam diễn ra từ ngày 22 đến 27 tháng Tư âm lịch và được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại ngày 04/12/2024. Bài này tách ba lớp thường bị trộn lẫn: truyền thuyết về việc tìm thấy tượng Bà, các giả thuyết về gốc pho tượng đá, và lịch sử ngôi miếu cùng lễ hội.

Minh họa bà chúa xứ núi sam - Teeworld Studio — Minh họa: Teeworld Studio. Khi chia sẻ lại, vui lòng ghi nguồn TEEWORLD.VN.

Bà Chúa Xứ núi Sam là ai?

Tên gọi gắn với ý niệm Mẹ Xứ sở: phần đánh giá hồ sơ của Ủy ban Liên Chính phủ, theo Cục Di sản văn hóa, gọi Bà là Nữ thần Xứ sở. Cổng thông tin tỉnh An Giang viết rằng trong tín ngưỡng của người Kinh, Bà Chúa Xứ nằm trong hệ thống Thánh Mẫu; theo truyền thuyết, Bà được Ngọc Hoàng sai xuống cứu dân độ thế, canh giữ bờ cõi.

Bà cũng được đọc như điểm hội tụ của nhiều dòng tín ngưỡng. Bài của Hồ Thị Đào và Nguyễn Quốc Bình trên Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp (2021), dẫn GS Trần Ngọc Thêm, cho rằng tín ngưỡng Bà Chúa Xứ hình thành từ sự phối hợp của người Việt, Khmer và Chăm, trong đó người Việt giữ vai trò chủ đạo. Người Việt mang theo truyền thống thờ Mẫu từ Bắc Bộ, phối hợp với người Chăm thành tín ngưỡng thờ Thiên Ya Na ở miền Trung, rồi với tín ngưỡng Bà Đen của người Khmer ở Đông Nam Bộ. Nhóm tác giả mô tả Bà Chúa Xứ như vị thần hội tụ hình ảnh Mẫu Liễu Hạnh, Ponagar, Thiên Ya Na, Bà Đen và Thiên Hậu của người Hoa. Về hệ thống thờ Mẫu ở phía Bắc, xem bài thờ Mẫu Tam phủ là gì.

Tượng Bà được tìm thấy thế nào: lớp truyền thuyết

Các bản kể thống nhất ở phần lõi. Theo lời ông Nguyễn Phúc Hoan, Trưởng ban Quản trị lăng miếu núi Sam, được Cổng thông tin tỉnh An Giang dẫn: hơn 200 năm trước, dân làng phát hiện một pho tượng cổ ngồi trên bệ đá sa thạch trên núi. Quân Xiêm từng tìm cách khiêng tượng đi nhưng không nhấc nổi. Khi dân làng muốn thỉnh tượng xuống núi, bao nhiêu trai tráng cũng không khiêng được, cho đến khi một bé gái “mách bảo” phải chọn chín cô gái đồng trinh. Chín cô gái khiêng tượng nhẹ nhàng, nhưng xuống tới chân núi thì tượng nặng trịch, và dân làng hiểu Bà muốn ngự ở đó nên lập miếu.

Chi tiết thay đổi theo từng bản. Trong bài của Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp, người mách bảo là một phụ nữ lên đồng, tự xưng là Bà Chúa Xứ. Báo An Giang (2025) ghi thêm một dị bản gắn với việc đào kênh Vĩnh Tế: phu nhân Thoại Ngọc Hầu là bà Châu Thị Tế lên núi khấn vái, sau đó việc đào kênh suôn sẻ và Thoại Ngọc Hầu cho lập miếu. Cũng trên Báo An Giang, TS Lâm Quang Láng, Phó Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử tỉnh, nêu khả năng Thoại Ngọc Hầu chủ ý thỉnh tượng xuống và lập miếu để người dân có chỗ dựa tinh thần giữa dịch bệnh và khó khăn. Đây là ý kiến của một nhà nghiên cứu, chưa phải kết luận chung.

Pho tượng từ đâu tới: các giả thuyết

Đây là phần còn nhiều ý kiến khác nhau. Tất cả các ý kiến dưới đây đều được biết qua nguồn thứ cấp, không phải từ công trình gốc của Malleret.

Giả thuyết	Ai đưa ra	Nội dung
Tượng thần Vishnu, văn hóa Óc Eo	Nhà khảo cổ học người Pháp Malleret, nghiên cứu năm 1941 (theo Báo An Giang và Tạp chí Khoa học ĐH Đồng Tháp)	Tượng nam thần, dáng ngồi vương giả, thuộc loại tượng Vishnu của Bà La Môn giáo, tạc vào khoảng cuối thế kỷ VI, có thể là hiện vật còn sót lại của văn hóa Óc Eo.
Tượng Phật đàn ông của người Khmer	Nhà văn Sơn Nam, trong “Đồng bằng sông Cửu Long – nét sinh hoạt xưa” (theo Báo An Giang)	Tượng bị bỏ quên lâu đời trên đỉnh núi; người Việt đưa vào miếu, sơn điểm, mặc áo lụa, đeo dây chuyền, biến thành tượng đàn bà.
Tượng nam, đầu được làm lại	Trần Văn Dũng, tác giả “Lịch sử khai phá vùng đất Châu Đốc 1757–1857” (theo Báo An Giang)	Tượng nam ngồi tư thế vương giả; phần đầu không phải nguyên gốc mà được chế tác sau bằng loại đá khác thân tượng.

Các nguồn cũng lệch nhau ở chi tiết đo đạc. Báo An Giang ghi tượng cao 1,65 m, bằng đá sa thạch; bài trên Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp ghi, theo Malleret, tượng cao 1,25 m. Bài báo khoa học này cho rằng tượng có lẽ do người Khmer bỏ quên trên đỉnh núi và được phát hiện khoảng 1820–1825, sau khi lưu dân Việt đến khai phá. Điểm chung của cả ba giả thuyết: pho tượng ban đầu có thể là một nam thần, và việc trở thành “Bà” là kết quả của cách người đến sau đọc lại và phụng thờ nó.

Bà Chúa Xứ núi Sam có thật không?

Câu hỏi này có hai tầng. Pho tượng đá là có thật: một hiện vật cổ mà Malleret, theo các nguồn thứ cấp đã dẫn, đã mô tả, đo đạc và đưa ra giả thuyết niên đại. Còn nhân vật Bà Chúa Xứ, người được Ngọc Hoàng sai xuống hay người tự chọn chỗ ngự dưới chân núi, thuộc về truyền thuyết và niềm tin, không có tư liệu lịch sử kiểm chứng.

Chính Báo An Giang cũng kết luận rằng nguồn gốc tượng Bà cũng như lai lịch Bà Chúa Xứ đến nay vẫn là một bí ẩn, nhưng dù tượng là nam thần hay nữ thần, Bà vẫn là điểm tựa tâm linh của người dân. Trong miếu còn có dấu vết của lớp văn hóa cũ: theo Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp, bên phải tượng Bà có một linga bằng đá mà dân gian gọi là “Bàn thờ Cậu”, bên trái có tượng gỗ hình yoni gọi là “Bàn thờ Cô”.

Miếu Bà Chúa Xứ qua các lần xây dựng

Theo Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp, dẫn Trần Ngọc Thêm, miếu được lập năm 1820. Báo An Giang và bài báo khoa học này cùng ghi các mốc chính:

Ban đầu: miếu cất đơn sơ bằng tre lá, lưng quay về vách núi.
1870: xây lại bằng gạch.
1962: tu sửa bằng đá miếng, lợp ngói âm dương.
1965: Hội Quý tế xây nới rộng nhà khách (theo Báo An Giang).
1972–1976: tái thiết lớn, tạo dáng vẻ như hiện nay; theo Báo An Giang, người thiết kế là hai kiến trúc sư Huỳnh Kim Mãng và Nguyễn Bá Lăng.

Bài báo khoa học mô tả miếu có mặt bằng hình chữ “Quốc”, dáng bông sen nở, mái ba tầng lợp ngói ống màu xanh; hoa văn trang trí là sự phối hợp của các luồng văn hóa Việt, Hoa, Chăm, Khmer. Về địa danh: các nguồn trước năm 2025 ghi miếu thuộc thành phố Châu Đốc. Từ ngày 01/7/2025, cả nước chuyển sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp; thông cáo năm 2026 của UBND phường Vĩnh Tế ghi miếu thuộc phường Vĩnh Tế, tỉnh An Giang.

Lễ hội vía Bà Chúa Xứ núi Sam

Theo Cục Di sản văn hóa, lễ hội diễn ra từ 22 đến 27 tháng Tư âm lịch, trong miếu và ở khu vực bệ đá thờ Bà trên núi. Khung thời gian này có lịch sử riêng: theo Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp, trước đây lễ vía diễn ra từ đêm 23 đến 27, ngày vía chính là 25 tháng Tư; từ năm 2001, khi được công nhận là lễ hội cấp quốc gia, địa phương thêm lễ phục hiện rước tượng Bà vào ngày 22. Vì sao lễ vía rơi vào cuối tháng Tư thì chưa ai biết chắc; dân gian cho đó là ngày tìm thấy hoặc ngày an vị tượng Bà.

Các nghi lễ chính, theo Cổng thông tin tỉnh An Giang:

Lễ phục hiện rước tượng Bà từ bệ đá trên đỉnh núi về miếu. Theo bài báo khoa học, thực chất đây là rước áo, mão của Bà.
Lễ tắm Bà: lau tượng và thay áo, mão mới. UNESCO mô tả đây là nghi thức thay y phục và trang sức cho tượng nữ thần.
Lễ thỉnh sắc: rước sắc Thoại Ngọc Hầu từ lăng về miếu Bà.
Lễ túc yết và xây chầu, có hát bội.
Lễ chánh tế.
Lễ hồi sắc: đưa sắc Thoại Ngọc Hầu về lại lăng, kết thúc lễ hội.

Chi tiết thỉnh sắc cho thấy lễ hội không chỉ thờ Bà mà còn nhớ công người khai phá: theo bài báo khoa học, bốn bài vị được rước là của Thoại Ngọc Hầu, hai bà vợ Châu Thị Tế và Trương Thị Miệt, và bài vị Hội đồng. Cũng trong bài báo này, nhóm tác giả cho rằng đại bộ phận khách du lịch, khách hành hương ngày nay có nhận thức sai lệch về tính linh thiêng của Bà, làm ảnh hưởng không nhỏ tới giá trị của tín ngưỡng và lễ hội; theo họ, nhiều người tin rằng phải có lễ vật thật lớn mới được Bà ban phước, phù hộ.

Từ lễ hội cấp quốc gia đến di sản UNESCO

2001: lễ hội được công nhận là lễ hội cấp quốc gia.
2014: Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
2023: được vinh danh là “Hoạt động văn hóa tiêu biểu Châu Á – Thái Bình Dương”.
04/12/2024: UNESCO ghi danh tại Kỳ họp thứ 19 của Ủy ban Liên Chính phủ Công ước 2003, ở Asunción, Paraguay.

Theo Cục Di sản văn hóa, đây là một trong 66 hồ sơ được xem xét tại kỳ họp và là di sản văn hóa phi vật thể thứ 16 của Việt Nam được UNESCO ghi danh tính đến thời điểm đó. Tên tiếng Anh trên trang UNESCO là Festival of Bà Chúa Xứ Goddess at Sam Mountain, thuộc Danh sách đại diện. Theo Cổng thông tin tỉnh An Giang, sau Đờn ca tài tử (2013), đây là di sản thứ hai của Nam Bộ và là lễ hội truyền thống đầu tiên của vùng đất phương Nam được UNESCO ghi danh. UNESCO nhấn mạnh cách tổ chức có sự góp phần của từng cộng đồng Kinh, Khmer, Chăm, Hoa, thể hiện sự hòa hợp của các nhóm cùng chia sẻ một không gian và niềm tin.

Từ tư liệu đến graphic

Câu chuyện Bà Chúa Xứ là một ví dụ hiếm về việc một hình tượng được đọc lại qua nhiều lớp: tượng đá cổ, áo mão của người Việt, bàn thờ linga, yoni, sắc phong của người khai phá. Với thiết kế đương đại, chất liệu đáng khai thác là những lớp chồng ấy, như bệ đá sa thạch hay lớp áo mão khoác chồng qua từng mùa lễ, chứ không phải gương mặt tượng thờ. Những chất liệu văn hóa Việt khác được Teeworld đọc lại có trong kho lưu trữ Teeworld. Các bộ sưu tập áo hiện có của Teeworld được tập hợp ở trang bộ sưu tập.

Câu hỏi thường gặp

Bà Chúa Xứ núi Sam là ai?

Là nữ thần được thờ tại miếu dưới chân núi Sam, An Giang, được xem là vị thánh Mẫu trong tín ngưỡng thờ nữ thần, Mẹ Xứ sở của các cộng đồng Việt, Chăm, Khmer, Hoa. Lai lịch của Bà thuộc về truyền thuyết.

Bà Chúa Xứ núi Sam có thật không?

Pho tượng đá là hiện vật có thật. Theo Báo An Giang và Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp dẫn lại, nhà khảo cổ học người Pháp Malleret nghiên cứu tượng năm 1941 và xếp vào loại tượng nam thần Vishnu. Nhân vật Bà Chúa Xứ thuộc về truyền thuyết và niềm tin, không có tư liệu lịch sử kiểm chứng.

Lễ hội vía Bà Chúa Xứ núi Sam diễn ra khi nào?

Hằng năm từ ngày 22 đến 27 tháng Tư âm lịch, gồm lễ rước tượng, tắm Bà, thỉnh sắc, túc yết và xây chầu, chánh tế, hồi sắc.

Lễ hội được UNESCO công nhận năm nào?

Ngày 04/12/2024, tại Kỳ họp thứ 19 ở Paraguay, Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam được ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Tượng Bà Chúa Xứ có phải tượng thần Vishnu không?

Đó là giả thuyết của nhà khảo cổ học Malleret (1941), theo Báo An Giang và Tạp chí Khoa học Đại học Đồng Tháp dẫn lại. Cũng theo Báo An Giang, nhà văn Sơn Nam cho là tượng Phật đàn ông của người Khmer, còn Trần Văn Dũng cho là tượng nam có phần đầu làm lại. Đến nay chưa có kết luận thống nhất.